Er mesta aukning atvinnuleysis meðal OECD-ríkja til marks um „góðan árangur“?

„Út­gjöld rík­is­ins til aðgerða eru ekki raun­hæfur mæli­kvarði á eitt né neitt nema þau séu sett í sam­hengi við árang­ur­inn af þeim aðgerð­u­m,“ sagði for­sæt­is­ráð­herra þegar rætt var um rík­is­fjár­mála­stuðn­ing vegna heims­far­ald­urs kór­ónu­veiru á Alþingi í vik­unni. Henni finnst rík­is­stjórn­inni hafa gengið vel að milda krepp­una og styðja við fólk og fyr­ir­tæki.

Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn hreykir sér líka af hag­stjórn­ara­frekum í kost­uðum aug­lýs­ingum á Face­book: „Traustur grunnur tryggði góðan árang­ur.“ „Réttar aðgerðir skil­uðu árangri.“ „Að­gerð­irnar hafa virkað og útlitið er bjart.“

Það eru ýmsar leiðir til að meta árangur hag­stjórnar og stöðu efna­hags­mála. Einn mæli­kvarði, sem segir bæði tals­vert um hvernig fólk hefur það og hve vel fram­leiðslu­þættir í hag­kerf­inu nýtast, er atvinnu­leys­is­stig­ið: hlut­fall fólks sem vill og getur unnið en fær ekki vinnu.

Stað­reyndin er þessi: Hvergi meðal OECD-­ríkja hefur atvinnu­leysi auk­ist meira en á Íslandi síðan kór­ónu­kreppan skall á og hér mælist atvinnu­leysi nú tals­vert meira en á hinum Norð­ur­lönd­un­um.

Hin gríð­ar­lega aukn­ing atvinnu­leysis skýrist auð­vitað að veru­legu leyti af umfangi ferða­þjón­ustu og tengdra greina í íslensku hag­kerfi – en ætli hún hafi ekki líka eitt­hvað með það að gera að rík­is­stjórnin hreyfði sig hægar og gerði minna til að verja fólk og fyr­ir­tæki fyrir efna­hags­á­hrifum kór­ónu­veirunnar fyrstu mán­uð­ina heldur en rík­is­stjórnir nágranna­land­anna?

Og ætli atvinnu­leys­is­aukn­ingin hafi ekki eitt­hvað með það að gera að fyr­ir­tæki sem urðu fyrir miklu tekju­falli í kór­ónu­krepp­unni þurftu að bíða fram í jan­úar 2021 eftir almennum rekstr­ar­styrkjum sam­bæri­legum þeim sem voru veittir fjölda fyr­ir­tækja mörgum mán­uðum fyrr víða í Evr­ópu?

Eða það að hluta­bóta­leiðin var eyðilögð með hertum skil­yrðum síð­asta sumar um leið og stjórn­ar­meiri­hlut­inn ákvað að borga eig­endum fyr­ir­tækja rík­is­styrki til að segja upp starfs­fólki? Afleið­ingin af því var meðal ann­ars sú að miklu lægra hlut­­fall vinn­u­afls á Íslandi hefur verið á hluta­­bótum heldur en víð­­ast hvar í Vest­­ur­-­­Evr­­ópu.

Ætli hin gríð­ar­lega aukn­ing atvinnu­leysis hafi ekk­ert með það að gera að opin­ber fjár­fest­ing dróst bein­línis saman í kór­ónu­krepp­unni, einmitt þegar einka­fjár­festar héldu að sér höndum og það var mik­il­væg­ara en nokkru sinni fyrr að hið opin­bera stigi fram af krafti til að halda uppi eft­ir­spurn og skapa störf?

„Traustur grunnur tryggði góðan árang­ur,“ segja þau en grunn­ur­inn var ekki traust­ari en svo að stjórn­völdum reynd­ist ókleift að nýta nema brot af þeim fjár­fest­ing­ar­heim­ildum sem Alþingi veitti í fjár­lögum og fjár­auka­lög­um. Verk­efnin töfð­ust og ónýttar heim­ildir söfn­uð­ust upp.

Það var fleira sem tafð­ist. Þegar rík­is­stjórnin kynnti aðgerða­pakka vegna heims­far­ald­urs­ins þann 21. mars 2020 áttu rík­is­á­byrgð­ar­lán til fyr­ir­tækja að leika veiga­mikið hlut­verk í við­spyrnu efna­hags­lífs­ins. Þremur mán­uðum síðar höfðu engin slík lán verið veitt en til sam­an­burðar höfðu 400 þús­und fyr­ir­tæki í Frakk­landi fengið rík­is­á­byrgð­ar­lán og 300 þús­und í Bret­landi. Hversu vegna gátu Bretar og Frakkar þetta en ekki við ef grunn­ur­inn hér var svona traustur og aðgerð­irnar svona skyn­sam­lega útfærð­ar?

„Að­gerð­irnar hafa virkað og útlitið er bjart,“ segir fjár­mála­ráð­herra – en sam­kvæmt nýrri þjóð­hags­spá Hag­stofu Íslands verður atvinnu­leysi meira og lang­vinn­ara næstu árin heldur en gert var ráð fyrir við vinnslu fjár­mála­á­ætl­unar síð­ast­liðið haust. „Réttar aðgerðir skil­uðu árangri,“ segja þau, en er ekki full­snemmt að fagna sigri þegar 21 þús­und manns eru án vinnu, 6 þús­und hafa verið atvinnu­laus í meira en ár og hátt í 14 þús­und verið atvinnu­laus í hálft ár eða meira?

Nið­­ur­­stöður spurn­inga­könn­unar sem var lögð fyrir félags­­­menn ASÍ og BSRB gefa til kynna að helm­ingur atvinn­u­­lausra eigi erfitt með að ná endum saman og meiri­hluti þeirra hafi neitað sér um heil­brigð­is­­þjón­­ustu vegna fjár­­hags und­an­farna mán­uði. Þetta er neyð­ar­á­stand og meðan hægt gengur að vinda ofan af því er holur hljómur í sjálfs­hóli rík­is­stjórn­ar­inn­ar. Yfir­lýs­ingar um stór­kost­legan árangur eru blaut tuska framan í þann fjölda fólks sem kreppan og veik við­brögð stjórn­valda hafa bitnað á.

Greinin birtist í Kjarnanum 14. apríl.