Jómfrúarræða Jóhanns Páls

Virðulegi forseti.

Ég aðhyllist allt aðra pólitík heldur en þessi stjórnarmeirihluti og ég ætlast ekki til þess að stefna Samfylkingarinnar ráði för þegar núverandi ríkisstjórn smíðar fjárlög.

Hins vegar hlýtur maður að gera þá kröfu að áætlun ríkisstjórnar um tekjur og gjöld næsta árs, endurspegli með einhverjum hætti niðurstöður kosninga, kosningaáherslur og stjórnarsáttmála þeirra flokka sem ákváðu að vinna saman.

Plaggið hérna er ekki þannig. Það er óravegu frá því að rísa undir þeirri orðræðu sem við heyrðu síðustu helgi, öllu talinu um græna byltingu, nýsköpun og áskoranir 21. aldar.

Hér er engin alvöru sókn á þessum málefnasviðum, í þeim málaflokkum sem öll okkar framtíð veltur á.

Tölum um umhverfis og loftslagsmálin sem áttu að vera stærsta áherslumál stjórnarinnar. Þar ætla þau loksins að setja sér alvöru loftslagsmarkmið, markmið um 55% samdrátt í losun. Ísland hefur þá níu ár, níu fjárlög, til að ná þessu markmiði.

Hvernig endurspeglast þetta í þessum fjárlögum? Aukningin til loftslagsmála, miðað við þá fjármálaáætlun sem ríkisstjórnin lagði fram fyrr á árinu, hún er nær engin sýnist mér, og samkvæmt þeim útgjaldarömmum sem unnið er eftir, þá eiga framlögin til loftslagsmála að dragast hratt saman næstu árin á eftir.

Útgjöld vegna aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum eru hvergi aðgreind sérstaklega í greinargerð þessa frumvarps, sem er eitthvað sem mér finnst að þurfi að bæta úr í fjárlagavinnunni á næstu árum. Það er eðlilegt að löggjafinn, við sem förum með fjárveitingarvaldið, höfum mjög nákvæma yfirsýn yfir þetta.

Framlög til umhverfismála almennt dragast saman í þessum fjárlögum, miðað við það sem gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun, en aukast um 350 milljónir frá fjárlögum þess árs sem nú er að ljúka sem er tittlingaskítur í stóra samhenginu, 0,01% af vergri landsframleiðslu og eins og bent hefur verið á verður meiri fjármunum varið til nautgripaframleiðslu og sauðfjárræktar á næsta ári heldur en til loftslagsmála og grænnar uppbyggingar.

Þetta er ekki græn bylting, svo ég vitni í orðalag sem hæstvirtur umhverfis- og loftslagsmálaráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson notaði í viðtali við Fréttablaðið á dögunum.

Þetta er svo langt frá því að vera græn bylting og eftir COP og allar vendingarnar á alþjóðavettvangi þá hlýtur maður að spyrja sig: ef rík þjóð eins og Íslendingar treystir sér ekki til að taka alvöru skref í loftslagsmálum, hvers vegna ættu fátækari þjóðir að gera það? Þetta eru ofboðslega vond skilaboð sem við erum að senda með svona stefnu.

Nú hef ég verið að tala um útgjöldin, en við sjáum heldur enga græna byltingu á tekjuhliðinni, þegar kemur að grænum sköttum og gjöldum þar er bara sama lognmollan og ekkert sem bendir til þess að ríkisstjórnin sé með skýra áætlun um hvernig sé hægt að beita kerfunum okkar til að hraða orkuskiptum.

Við höfum níu ár til að ná 55 prósenta markmiðinu um samdrátt gróðurhúsalofttegunda og þessi ríkisstjórn hefur fern fjárlög til að gera sitt, vonandi færri ef þessi vondu fjárlög gefa vísbendingu um það sem koma skal.

Tölum um menntamálin. Það er ekki nóg með að núverandi ríkisstjórn hafi ákveðið að tæta í sundur menntamálin við skiptingu ráðuneyta, dreifa þeim út um hvippinn og hvappinn án þess að nokkur skynsamleg eða skiljanleg lógík liggi þar að baki, heldur ætla þau núna að draga úr framlögum til menntamála í stað þess að sækja fram.

Heildarútgjöld til framhaldsskólastigsins dragast saman 2,2 milljarða milli ára og boðuð er „umtalsverð lækkun á rekstrarframlögum og fjárfestingarframlögum til háskóla og rannsóknarstarfsemi“ milli ára. Þetta stendur orðrétt í greinargerð fjárlagafrumvarpsins.

Hvað með verkefni ríkisins er varða leikskóla- og grunnskólastigið? Þessi framlög lækka líka. Og framlög til framhaldsfræðslu og símenntunar, þau lækka. Hvar er sóknarhugurinn hér? Hvars konar framtíðarsýn er þetta?

Náskyld menntamálunum eru auðvitað listir, menning, íþrótta- og æskulýðsmál. Ríkisstjórnin ætlar líka að draga úr framlögum ríkins til þessa málefnasviðs, um 646 milljónir milli ára. Framlög til nýsköpunar og rannsókna aukast aðeins á næsta ári, en svo er gert ráð fyrir að þau dragist hressilega saman næstu árin þar á eftir.

Muniði eftir frístundastyrkjunum til barna sem Framsóknarflokkurinn talaði um í kosningabaráttunni? Þeir eru hvergi í þessu frumvarpi og ekki einu sinni útfærðir eða nefndir sérstaklega í stjórnarsáttmála.

Hvað með t.d. hækkun fæðingarstyrks fyrir námsmenn, eitthvað sem meira að segja Sjálfstæðsflokkurinn sagðist vera sammála okkur í Samfylkingunni að þyrfti að gera?

Ekki hér, hvergi í þessu frumvarpi, ekki frekar en t.d. aðgerðir til að verja afkomuöryggi námsmanna, til dæmis hækka grunnframfærslu hjá Menntasjóði námsmanna eða hækka frítekjumark fólks í námi? Þetta vantar allt saman og það er bara í fullkomnu samræmi við þá staðreynd að orðið námsmenn eða kjör námsmanna kemur hvergi fram í stjórnarsáttmála.

Alþýðusamband Íslands hefur lýst því yfir að stuðningur stjórnvalda við húsnæðisöryggi og tilfærslukerfin muni ráða úrslitum í kröfum verkalýðshreyfingarinnar í aðdraganda kjarasamninga 2022 og 2023.

Þetta skiptir máli, en þegar kemur að félagslegri húsnæðisuppbyggingu, þá sjáum við algjöra stöðnun í þessu fjárlagafrumvarpi.

Stofnframlög til almenna íbúðakerfisins standa í stað þegar við ættum einmitt að vera að gefa í, stórauka framboð af hagkvæmu íbúðarhúsnæði, verja þannig húsnæðisöryggi, tempra íbúðamarkaðinn – og í leiðinni halda aftur af verðbólgunni, sem bitnar alltaf verst á lífskjörum þeirra sem lakast standa fyrir. Barnabætur? Þar er engin innspýting heldur.

Nú er ég búinn að tala um og kalla eftir aðgerðum sem kosta peninga. Og það er alveg rétt sem hæstvirtur fjármálaráðherra og fleiri hafa staglast á, að nú þegar framleiðsluslakinn er smám saman að hverfa, og nú þegar ríkisstjórnin virðist vera að missa tökin á verðbólgunni, þá þurfum við að vera á varðbergi gagnvart áhrifum opinberra fjármála á verðlag og vaxtastig.

En höfum það alveg á hreinu, virðulegi forseti, að við hér inni, löggjafinn, við höfum svigrúm til að auka útgjöld án þess að auka skuldasöfnun og án þess að ýta undir verðbólgu og raska efnahagslegum stöðugleika.

Við gerum það með því að afla tekna en til þess þarf pólitískar ákvarðanir um pólitíska forgangsröðun, nokkuð sem sitjandi ríkisstjórn sem er mynduð á svo ægilega breiðum og þverpólitískum og merkilegum grunni forðast eins og heitan eldinn.

Grípum aðeins niður í greinargerð fjárlagafrumvarpsins, bls. 103, með leyfi forseta: „Við undirbúning frumvarpsins hefur verið gengið út frá því meginviðmiði að ekki verði efnt til annarra teljandi nýrra eða aukinna útgjalda en þeirra sem tengjast aðstæðum af völdum kórónuveirufaraldursins. Ekki er heldur um að ræða miklar hreyfingar á tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins í tengslum við áform um breytingar á skattkerfinu“.

Segir þetta ekki allt sem þarf? Ríkisstjórnin hefur það að „meginviðmiði“ að efna ekki til nýrra útgjalda og afla ekki nýrra tekna, jú nema kannski með því að selja banka.

Á það að vera „meginviðmið“ fjárlaganna? Algjörlega burtséð frá stöðu hagkerfisins – og algjörlega óháð þeim risavöxnu sameiginlegu verkefnum sem við stöndum nú frammi fyrir sem samfélag og þurfum að leysa á næstu árum.

Hvílík ríkisfjármálastefna! Hvílík pólitík sem Vinstrihreyfingin grænt framboð og Framsóknarflokkurinn standa hérna fyrir, flokkar sem gáfu sig út fyrir það í kosningunum að vilja fjárfesta í fólki, auka jöfnuð, bjarga börnunum og svo framvegis og svo framvegis og annar þeirra með vinstri í nafninu sínu, jafn mikill vinstriflokkur og Miðflokkurinn er miðjuflokkur.

En jú, það er kyrrstaðan sem þau vilja verja en hvernig er svo tekju- og eignaskiptingin á Íslandi sem íhaldsflokkarnir vilja alls ekki hrófla við?

Förum yfir nokkrar staðreyndir. 30 prósent af nýjum auði sem varð til í fyrra runnu til ríkasta 1 prósentsins á Íslandi, alls 37,3 milljarðar króna. Þetta ríkasta 1 prósent Íslendinga á 902 milljarða í eigin fé - 902 milljarða. Þar af eiga 240 heimili – ríkasta 0,1 prósentið á Íslandi – 293 milljarða, 293 þúsund milljónir.

Og raunar eru þessar eignir miklu meiri að umfangi, af því ég er að vísa hérna í skattframtalsgögn ríkisskattstjóra þar sem hlutabréf eru talin á nafnvirði og fasteignir á fasteignamatsverði en þetta gefur okkur þó einhverja mynd af stöðu þeirra allra fjársterkustu sem sumir hverjir eiga svo milljarða til viðbótar á aflandseyjum eins og við þekkjum.

Nú, við getum ekki talað um eignastéttina án þess að minnast á fiskinn í sjónum. Margt af þessu fólki auðgast á fénýtingu auðlinda sem við eigum öll saman og sem við hér á Alþingi ráðum hvernig ráðstafað. Í fyrra náðu arðgreiðslur sjávarútvegsfyrirtækja sögulegu hámarki. Eigendur útgerðarfyrirtækja fengu meira en 21 milljarð í arð.

888 milljónir runnu til eins manns, stærsta eiganda Brims. 715 milljónir til stærsta eiganda Ísfélagsins í Vestmannaeyjum. Þannig er heimilisbókhaldið þar á bæ.

Hinum megin á kúrfunni er svo fólkið sem á ekki neitt, fólkið sem lifir á sultarlaunum, þær þúsundir manna sem búa í óleyfishúsnæði vegna fátæktar og ófremdarástands á húsnæðismarkaði, óvinnufært fólk, öryrkjarnir sem þurfa að draga fram lífið langt undir 300 þúsund krónum á mánuði.

Þetta er fólkið sem hefur setið eftir ár eftir ár, kjörtímabil eftir kjörtímabil, fjárlög eftir fjárlög, meðan stóreignafólk sankar að sér þúsundum milljóna.

Þetta eru tvö samfélög á Íslandi, tveir heimar og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur virðist ekki ætla að lyfta litla fingri til að leiðrétta þennan ójöfnuð.

Í fjárlagafrumvarpinu birtist heldur engin viðleitni til að auka hlutdeild íslensks almennings í arðinum af fiskveiðiauðlindinni, og hér skulum við hafa í huga nokkrar staðreyndir.

Í fyrra fengu eigendur útgerðarfyrirtækja fjórum sinnum meiri arð af nýtingu sjávarauðlindarinnar heldur en skilaði sér til almennings í formi veiðigjalda. Ég ætla að segja þetta aftur af því að þetta skiptir máli: Arðgreiðslur úr sjávarútvegi voru fjórum sinnum hærri heldur en veiðigjöld í fyrra. Og hvernig verður þróunin á veiðigjöldum milli fjárlaga, núna þegar birtir til og það er loðnuvertíð framundan.

Jú, veiðigjöld eiga að dragast saman milli ára. Þau verða lægri á næsta ári heldur en í ár og af stjórnarsáttmála og þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar má ráða að engin áform séu uppi um að hækka eða þrepaskipta veiðigjaldinu. Ekkert slíkt stendur til.

Ofurarðurinn í sjávarútvegi á áfram að renna til hinna fáu og fjársterku, en ekki til hins raunverulega eiganda auðlindarinnar sem er þjóðin. Og nú mun þetta gerast á vakt Vinstri grænna í sjávarútvegsráðuneytinu

Virðulegi forseti. Við þurfum að tala um almannatryggingar. Þetta frumvarp er ávísun á áframhaldandi kjaragliðnun milli launa og lífeyris, og þá sérstaklega milli grunnbóta og lægstu launa.

Þetta er fjárlagafrumvarp þar sem enn einu sinni er tekin pólitísk ákvörðun um að láta fólk sem reiðir sig á lífeyri sitja eftir, bíða eftir réttlæti. Ríkisstjórnin ætlar að tvöfalda frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki. Gott og vel, það kostar ríkissjóð ekki mikið – enda snertir þessi aðgerð ekki nema brotabrot af eldra fólki.

Samkvæmt mælaborði Tryggingastofnunar þá eru það aðeins 4 þúsund ellilífeyristakar sem hafa yfirhöfuð einhverjar atvinnutekjur.

60% þeirra eru með tekjur undir núverandi frítekjumarki og hafa þannig ekkert gagn af þessari hækkun. Það eru ekki nema 1.500 manns sem hafa gagn af hækkuninni og aldeilis ekki sá hópur eldra fólks sem hefur það verst.

En það sem æpir kannski mest á mann, það er ósamræmið sem birtist í því að nú er frítekjumarkið vegna atvinnutekna orðið átta sinnum hærra en frítekjumarkið vegna lífeyristekna. Frítekjumarkið vegna lífeyristekna, almenna frítekjumarkið, það stendur ennþá pikkfast í 25 þúsund krónum á mánuði – þótt lífeyristekjur séu auðvitað ekkert annað en atvinnutekjur fólks sem hefur greitt samviskusamlega í lífeyrissjóð af sínum launum.

 Hver eru rökin fyrir þessu mikla ósamræmi þarna á milli? Og á hverjum bitnar misræmið mest?

Jú, það bitnar á fólki sem hefur unnið erfiðisvinnu allt sitt líf og getur ekki haldið áfram að vinna á gamals aldri. Það bitnar á sjómanninum, sjúkraliðanum, smiðinum og kennaranum, fólki  sem vinnur slítandi störf alla sína ævi og verður að setjast í helgan stein, heilsu sinnar vegna – þetta fólk þarf að sætta sig við frítekjumark lífeyristekna upp á 25 þúsund krónur á mánuði og svo byrja skerðingarnar strax að bíta.

Hér er ríkisstjórnin að fara í þveröfuga átt við þróunina á Norðurlöndum, til dæmis í Danmörku þar sem ríkisstjórn jafnaðarmanna er að innleiða breytingar til að ívilna fólki sem hefur unnið slítandi erfiðisvinnu alla sína starfsævi. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur vill frekar halda áfram að refsa því.

Ríkisstjórnin vill áfram reka skattpíningar- og skerðingarstefnu þar sem tekjulágt eldra fólk þarf að greiða alltof háan jaðarskatt og er refsað fyrir að hafa safnað í lífeyrissjóði.

Það sem er þó mest sláandi af öllu, virðulegi forseti, það er hið algjöra fálæti  stjórnarmeirihlutans gagnvart fólki með skerta starfsgetu, óvinnufæru fólki, fólki á örorku.

Hvar er réttlætið í því að hækka aðeins frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki en ekki hjá öryrkjum, þar sem frítekjumarkið hefur staðið í stað, í 109 þúsund krónum á mánuði allt frá árinu 2010?

Og hvernig samrýmist þetta öllum yfirlýsingum stjórnarliða um að hvetja þurfi fólk með skerta starfsgetu til virkni? Á þá bara að hvetja fólk með því að nota refsivöndinn? Þetta er í áttunda skipti sem hæstvirtur fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson leggur fram fjárlög þar sem frítekjumark atvinnutekna öryrkja stendur í stað.

Og nú er svo komið að þetta frítekjumark verður hátt í helmingi lægra heldur en frítekjumark atvinnutekna hjá eldri borgurum. Er þetta sanngjarnt? Hvert er réttlætið í þessari refsistefnu gagnvart öryrkjum?

Hvar er sanngirnin í því að hátekjufólk eins og við hérna inni greiðum 46 prósent í skatt af hverri viðbótarkrónu sem við vinnum okkur inn, en að öryrki sem fer út á vinnumarkað greiði jaðarskatt upp á 70 eða 80 prósent? Hvers vegna vill ríkisstjórnin hafa þetta svona? Virðulegi forseti. Við munum ræða meira um þessi fjárlög og vonandi lagast þau og bandormurinn eitthvað milli umræðna.

Í þeirri umræðu og vinnu allri, þá vil ég minna á að það hvernig fólk hefur það, það hversu breitt bilið er milli þeirra sem lakast standa og þeirra sem hafa það best, þetta er allt saman pólitísk ákvörðun, pólitísk ákvörðun um það hvernig við skiptum gæðunum í samfélaginu okkar.

Við höfum nákvæmlega enga afsökun fyrir öðru en að sækja fram af miklu miklu miklu meiri krafti heldur en birtist í þessu fjárlagafrumvarpi, beita ríkisvaldinu af festu til að jafna kjörin, skapa betra og grænna samfélag þar sem allir, en ekki bara sumir, hafa það gott.