Ræða formanns 1. maí: „Sterk velferð – stolt þjóð“

I.
Kæru félagar, í verkalýðshreyfingu og í Samfylkingu: Gleðilegan 1. maí!

Á þessum degi fögnum við baráttu og sigrum brautryðjendanna – um leið og við tökum stöðu og ræðum leiðina fram. Til nýrra sigra – í þágu þjóðar og vinnandi fólks á Íslandi.

* * *

Það er alltaf hátíðlegt að hittast hér í Iðnó – sem var reist af Iðnaðarmannafélagi Reykjavíkur, og er nátengt arfleifð okkar og sögu á margan hátt.

En þann 12. mars síðastliðinn voru liðin 110 ár frá stofnun Alþýðusambands Íslands og Alþýðuflokks – sem nú heitir Samfylking. Og það gerðist við Tjörnina þarna hinum megin – á fundi í Bárubúð – þar sem nú er Ráðhús Reykjavíkur. Þar komu saman fulltrúar mismunandi verkalýðsfélaga og stofnuðu landssamtök og stjórnmálaflokk: Til að koma baráttumálum sínum í framkvæmd – ekki aðeins með gerð kjarasamninga og kjarabaráttu. Heldur einnig með því að bjóða sig fram til Alþingis Íslendinga og sveitarstjórna landsins.

Ég bauð formönnum landssamtaka og stærstu aðildarfélaga Alþýðusambandsins til fundar 12. mars í vetur þar sem við fögnuðum þessum tímamótum í Stjórnarráðshúsinu – og áttum einnig samtal um stöðu þjóðmála og baráttu okkar á líðandi stund.

* * *

Við erum stórhuga hreyfing – og hreykin af uppruna okkar og árangri.

Enda var það róttæk hugmynd árið 1916 að venjulegt vinnandi fólk gæti stjórnað sér sjálft. Fyrst með því að stofna verkalýðsfélög og stjórnmálaflokka. Síðan með því að sigra í kosningum og taka ábyrgð á stjórn landsmála.

Þannig er saga verkalýðshreyfingarinnar samofin sögu lýðræðis á Vesturlöndum. Því að áður var það aðeins í höndum fámennrar yfirstéttar að fara með völdin í samfélaginu: auðmanna, menntafólks og aðalborinna.

Þetta er mikilvægt atriði:

Hugmynd þeirra sem ruddu brautina og stofnuðu verkalýðsfélögin var aldrei að sætta sig við að vera mótmælaafl með kröfuspjöld – eða hvað þá betlistaf – heldur þvert á móti: sterkt og stjórnandi afl, sem býður fram og treystir sér til að taka ábyrgð á Íslandi.

Við byggjum landið.

Það þýðir ekki að við hættum að halda kröfum okkar hátt á lofti og berja í borðið þegar þurfa þykir – alls ekki. En það er áminning um mikilvægi þess að við skipuleggjum okkur líka vel á sviði stjórnmála og vinnum pólitíska sigra, í kosningum. Sköpum breiða sátt og finnum málamiðlanir – sem munstra saman meirihluta. Meðal þjóðar, á þingi og í sveitarstjórnum.

Það er til marks um styrk jafnaðarstefnunnar að 110 árum eftir stofnun Alþýðusambands og -flokks – á grundvelli svo róttækrar hugmyndar – sé ríkisstjórn Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins við völd á Íslandi.

Ég er stolt af því að leiða ríkisstjórn á þessum tímamótum og geri mitt besta á hverjum degi, minnug þeirra sem ruddu brautina og þakklát ykkur sem glæðið hreyfingu okkar lífi um landið allt. Við erum alltaf stórhuga – það verður aldrei af okkur tekið – og við stefnum sannarlega alltaf hærra.

II.
Já – kæru félagar: Öll þekkjum við árangurinn. Farsælustu samfélög heims eru í þeim ríkjum þar sem verkalýðshreyfing og jafnaðarmenn hafa gert það best.

* * *

Mörg af baráttumálum okkar eru þess eðlis að þegar stórir sigrar hafa unnist – þá eru þeir svo gott sem varanlegir sigrar – á meðan lýðræðið virkar. Vegna þess að enginn vill fara aftur til fyrra horfs. Allir vildu Lilju kveðið hafa, eftir á að hyggja – þó að oftar en ekki hafi þurft að berjast af hörku fyrir slíkum framförum:

Almennur kosningaréttur.
Verkfallsréttur.
Afnám fátækralaga.

Atvinnuleysistryggingar.
Almannatryggingar – gegn fátækt á efri árum eða vegna örorku.
Og almenn heilbrigðisþjónusta og menntakerfi.

Orlofsréttur og 40 tíma vinnuvika.
Lög um jöfn laun fyrir sömu vinnu.
Lífeyrissjóðir og fæðingarorlof.

Já og almennir leikskólar – sem andstæðingar okkar börðust svo sannarlega gegn á sínum tíma, og enn er reynt að grafa undan.

Sterkt almennt velferðarkerfi sem byggir á „réttlæti – ekki ölmusu“.

Og svo mætti lengi telja. Enn er sótt að sumu og reynt að hrifsa til baka fyrri sigra á þessum sviðum.

En þó má segja að heilt yfir snúist verkefni dagsins – bæði hjá stéttarfélögunum og á Alþingi – helst um að byggja og styrkja það sem við eigum hérna saman. Það á við um eilífðarverkefni í okkar pólitík – sem verða aldrei leyst í eitt skipti fyrir öll en við verðum að vinna að öllum stundum.

Hvernig birtist þetta nú við stjórn landsmála? Þetta eru verkefnin sem eru efst á blaði.

Við byggjum landið: Lögum vegi, öflum orku, mótum atvinnustefnu.
Stækkum verknámsskóla vítt um land.
Reisum hjúkrunarheimili – til að hlúa að fólkinu sem byggði landið.
Fjölgum lögreglumönnum.
Og pössum betur upp á heilbrigðiskerfið okkar.
Eflum úrræði vegna fíknivanda og styttum biðlista barna.
Innleiðum réttlát auðlindagjöld.
Lögum ríkisfjármálin og tökum til í rekstri.
En tryggjum að sjálfsögðu að lífeyrisgreiðslur hækki með launum – já, eins og vera ber.

Við lögfestum samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks – sem var stórt skref.

Og við stöndum með ungu fólki og fjölskyldum á húsnæðismarkaði – með fjölþættum aðgerðum til skemmri og lengri tíma, meðal annars í fyrsta og öðrum húsnæðispakka ríkisstjórnarinnar.

III.
Margt fleira mætti nefna. En ég vil staldra sérstaklega við húsnæðismálin:

Líklega er enginn einn málaflokkur ofar á blaði hjá verkalýðshreyfingunni – og það er kannski mesta eilífðarbarátta sem hreyfingin heyir fyrir almennt launafólk, fyrir utan kjarasamningagerðina sjálfa.

Það vill svo til að á stofnári ASÍ og flokksins árið 1916 var í fyrsta skipti komið upp félagslegu húsnæði í Reykjavík, í Bjarnaborg við Hverfisgötu, til að ráða úr mestu neyðinni – svo fólk og fjölskyldur þyrftu ekki að sofa í tjöldum eða undir bátum eins og verið hafði. Enda hafði framboðslisti verkalýðsfélaga fengið 3 menn af 5 sem voru kjörnir í bæjarstjórnina það ár.

Alþýðuflokkurinn fékk lög um verkamannabústaði samþykkt á Alþingi árið 1929 – og í kjölfarið hófst mikil uppbygging á öruggu húsnæði.

Og Viðreisnarstjórnin samdi við verkalýðshreyfinguna um byggingu Breiðholts árið 1964. Meðal annars til að „útrýma bröggunum“ eins og slagorðið hljómaði.

* * *

Í dag er líklega ekkert eitt baráttumál sem sameinar íslenska verkalýðshreyfingu eins og almenna íbúðakerfið – og mikilvægi þess að við byggjum íbúðir fyrir alla hópa samfélagsins.

Enda hefur aldeilis komið á daginn hvað það var hörmuleg ákvörðun hjá ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar að leggja niður verkamannabústaðakerfið um aldamótin – hörmuleg harðlínupólitík. Sem hefur enn þann dag í dag alvarlegar afleiðingar fyrir húsnæðisöryggi venjulegs vinnandi fólks, og fjölskyldur þess.

Í rannsókn ASÍ og BSRB á leigumarkaði á árinu 2025 sögðu um 90% leigjenda sem leigja í almenna íbúðakerfinu, af Bjargi eða öðrum óhagnaðardrifnum félögum – að þeir byggju við húsnæðisöryggi. En aðeins helmingur – 50% þeirra sem leigja á markaðsforsendum, af einstaklingum eða félögum með hagnaðarsjónarmið, telja sig búa við húsnæðisöryggi.

Þetta er sláandi munur. Og það liggur fyrir að að síðustu árin hefur uppbygging á almennum íbúðum ekki strandað á stofnframlögum frá ríkinu. Þvert á móti – fleiri milljarðar sem ríkið hefur ráðstafað til þessarar uppbyggingar hafa ekki ratað út í raun. Vegna þess að alltof mörg sveitarfélög hafa neitað að lyfta litla fingri í þessum málum – neitað standa við sinn hlut og úthluta lóðum til óhagnaðardrifinna íbúðafélaga. Þetta er ótrúlegt ábyrgðarleysi.

Staðreyndin er þessi: Stærsta húsnæðismálið á Íslandi í dag er að Samfylking sigri í sveitarstjórnarkosningunum 16. maí. Ekki síst í fjölmennum sveitarfélögum sem setja tóninn fyrir landið allt: Til að byggja íbúðir fyrir alla tekjuhópa – líka tekjulægra vinnandi fólk, öryrkja, eldra fólk, stúdenta og með öðrum íbúðafélögum sem eru rekin án hagnaðarsjónarmiða.

Samfylkingin verður að sigra og það er okkar verkefni að tryggja að svo verði. Ekki bara í Reykjavík. Heldur líka í Hafnarfirði og í Kópavogi og hringinn í kringum landið.

Tökum dæmi: Tíundi hver Íslendingur er Kópavogsbúi – en samt hefur bæjarstjórnin í Kópavogi ekki úthlutað einni einustu lóð til Bjargs, sem byggir fyrir tekjulægra vinnandi fólk og tryggir fjölskyldum þess öruggt húsnæði. Núll lóðir – á 10 árum – í næstfjölmennasta sveitarfélagi landsins. Þetta er til skammar – svo ekki sé fastar að orði kveðið.

* * *

Og það mikilvægasta af öllu í húsnæðismálum – sem er löngu tímabært – er að ríki og sveitarfélög fari að vinna raunverulega saman að uppbyggingu á íbúðum fyrir alla:

Núna í vikunni var samið um 1.400 íbúðir á ríkislóðum í Reykjavík. Það eru ekki bara einhver plön sem birtast í glærum – heldur beinlínis uppbyggingarsamningar, milli ríkis og borgarinnar. Sem er í fyrsta skipti frá árinu 2017 sem ríkið er að leggja sitt af mörkum á þennan hátt. Til að fjölga íbúðum – með skilyrði um að byggðar verði íbúðir fyrir alla tekjuhópa.

Ég spyr: Hvers vegna var þetta ekki gert fyrr? Hvers vegna í ósköpunum hafa ríkisstjórnir síðustu ára legið á þessum lóðum – verðmætu en vannýttu byggingarlandi í borginni – eins og ormur á gulli? Og það á tíma þegar húsnæðisverðið var að rjúka upp í hæstu hæðir – með tilheyrandi afleiðingum fyrir verðbólgu og vaxtastig.

Þetta er algjörlega óskiljanlegt. En sýnir á móti hvað við getum gert þegar ríki og sveitarfélög taka höndum saman og vinna saman að settu marki. Og við höfum þegar gert sambærilega samninga um íbúðir á ríkislóðum við til dæmis Reykjanesbæ og fleiri sveitarfélög.

* * *

Á sama tíma og höfum við tryggt að fleiri íbúðir nýtist sem heimili fólks – dregið úr hvata til að safna íbúðum á fáar hendur, lagað hlutdeildarlánakerfið, tekið á Airbnb – loksins – aukið hlut stofnframlaga frá ríkinu til almennra íbúða, hafið stórfellda einföldun byggingarreglugerðar og ráðist í miklar umbætur á stjórnsýslu húsnæðismála. Og nú gripum við til aðgerða til að styrkja stöðu leigjenda – með því að flýta úrlausn ágreiningsmála, leigjendum að kostnaðarlausu, stórauka stuðning við leigjendaaðstoð Neytendasamtakanna og stemma stigu við mánaðarlegum vísitöluhækkunum á leigusamningum.

Við drögum úr vægi verðtryggingar frá og með næstu áramótum.

Og við höfum mótað atvinnustefnu sem hægir á stórfelldum og ósjálfbærum innflutningi launafólks sem treyst hefur verið á til að drífa áfram hagvöxt – þó að hagvöxtur á mann hafi verið 0% á meðan, yfir tæplega 10 ára tímabil.

Allt skiptir þetta máli fyrir húsnæðisöryggi venjulegs fólks.

IV.
Kæru félagar. Það verður kosið um fleira en húsnæðismál og auðvitað er það mismunandi frá einu sveitarfélagi til annars – eftir því hvernig stendur á.

En Samfylking er eini stjórnmálaflokkurinn í landinu sem hefur kynnt útspil þar sem lögð eru fram stefnumál þvert á landið – með þremur samvinnuverkefnum ríkis og sveitarfélaga til næstu ára:

1. Við ætlum að auðvelda rekstur og uppbyggingu – með einföldun regluverks.
2. Við ætlum að hlúa að fólkinu sem byggði landið – með því að efla og samþætta þjónustu við eldra fólk.
3. Og við ætlum að lækka kostnað barnafólks – með þaki á leikskólagjöld og 100% systkinaafslætti.

Og já – við höfnum Kópavogsskattinum á barnafjölskyldur upp á 450 þúsund krónur á einu ári – fyrir fjölskyldu með tvö börn. Gjaldaleið Sjálfstæðisflokks gegn barnafjölskyldum er ekki rétta leiðin – og það er alls ekki leið okkar jafnaðarfólks.

Það hefur ekki farið framhjá neinum að við viljum lögfesta rétt til leikskólavistar – eins og gert hefur verið á öllum hinum Norðurlöndunum. Með sameiginlegri fjármögnun ríkis og sveitarfélaga.

Þetta væri risastórt skref fyrir Ísland – á pari við stóru sigra verkalýðshreyfingarinnar sem við rifjum gjarnan upp á hátíðlegum stundum eins og 1. maí.

Þá erum við að tala um að lögfesta leikskólann og rétt til leikskólavistar að loknu fæðingarorlofi. Með því brúum við bilið fyrir foreldra. Tryggjum börnum jafnan rétt. Og síðast en ekki síst hlúum við auðvitað betur að faglega starfinu á leikskólunum, og starfsaðstæðum kennara og annarra – þegar leikskólarnir fá loksins þann sess sem þeir eiga skilið og innspýtingu fjármagns með aðkomu ríkisins. Ég má til með að benda líka á áhrifin á jafnrétti kynjanna sem ættu að vera öllum ljós.

En ég verð að viðurkenna að ég hef orðið steinhissa á viðbrögðum pólitískra andstæðinga okkar við þessu mikilvæga og sjálfsagða baráttumáli okkar jafnaðarfólks. Sem er vel ígrundað og byggir meðal annars á tillögum frá aðgerðahópi um brúun bilsins – sem var skipaður eftir síðustu kjarasamninga á almennum vinnumarkaði – með fulltrúum verkalýðshreyfingar, atvinnurekenda, kennara, ríkis og sveitarfélaga. Og reyndar hefur það verið formleg stefna Sambands íslenskra sveitarfélaga frá árinu 2022 að hefja viðræður við ríkið um að gera rekstur leikskóla að lögbundnu hlutverki sveitarfélaga – og að semja um tekjustofna til þjónustunnar!

Ég skil vel réttmætar áhyggjur af mönnun leikskólanna – og það er viðfangsefni sem við verðum að leysa samhliða, meðal annars með fjármögnun. Enda er það uppleggið í tillögum aðgerðahópsins – og mönnun er vandamál víðar í velferðarkerfinu sem þarf að taka á.

En ég spyr bara: Viljum við ekki stórhuga stjórnmál? Megum við ekki lengur setja markið hátt á sama hátt og brautryðjendurnir gerðu á síðustu öld? Og leysa mál sem hvíla þungt á fjölskyldum landsins – á sama hátt og gert hefur verið á Norðurlöndum? Þegar skólaskyldan var lögfest snemma á 20. öld þá var það ekki stoppað af vegna stöðunnar á mönnun og fagmenntun í farskólunum. Nei. Hugsum stórt, leysum mál og höldum áfram að vinna glæsta sigra. Við getum það vel!

Á meðan boða andstæðingar okkar engar lausnir – heldur einungis úreltar hugmyndir og afturhvarf til verri tíma – með hvötum fyrir konur til að vera bara heima og stórhættulegum hugmyndum um að aðgengi barna og foreldra að leikskólum eigi að ráðast af því hvort foreldrarnir vinni hjá stórfyrirtæki eða ekki. Þjónusta sem er borguð með útsvarsfé borgaranna! Þetta er engin lausn á stöðunni heldur aðför að því sterka almenna velferðarkerfi sem við höfum byggt upp í áranna rás hér á Íslandi. Það er ekkert vandamál að vera með sjálfstæða skóla inn á milli og einhverja dagvistun á vegum fyrirtækja – en ég ítreka það að það væri alls ekki lausn, heldur hörmuleg afturför, ef aðgengi barna og foreldra að leikskólum ætti að ráðast af vinnustað foreldranna.

V.
Jafnaðarmenn – kæru félagar: Þegar við í Samfylkingu segjum „Sterk velferð – stolt þjóð“ þá fangar það ákveðin gildi og kjarna í því sem við erum og því sem við viljum vera hér á Íslandi.

Það er að hluta til lýsing á veruleika – árangri sem hefur þegar unnist – en um leið, og ekki síður, er það hugsjón okkar:

Þar sem hinn vinnandi maður getur verið stoltur af sínu framlagi og af sínu þjóðfélagi – því sem við gerum og getum, hvert og eitt, en ekki síður af því sem við eigum hérna saman og því sem við gerum og getum saman. Þegar við tökum ábyrgð hvert á öðru – með sterkri velferð, auðugri menningu og blómlegu mannlífi fyrir alla sem hér búa.

Þar sem virðingu og verðmætum samfélagsins er ekki aðeins ráðstafað eftir lögmálum markaðsafla, eignum og tekjum.

Enda er markaðurinn þarfur þjónn – en afleitur húsbóndi. Og þetta skiljum við sósíaldemókratar.

* * *

Nú er rétti tíminn til að taka slaginn: Það eru 15 dagar í kosningar. Og Samfylking er loksins komin á þann stað sem brautryðjendurna dreymdi um – leiðandi í landsmálum – með söguleg sóknarfæri í sveitarstjórnum vítt um land. Gefum allt í þessa kosningabaráttu – og höldum áfram að vinna stóra sigra.

Til hamingju með daginn! Njótið vel – og kærar þakkir til Samfylkingarfélagsins í Reykjavík fyrir að standa fyrir þessari hefð á hverju ári.