Ræða Kristrúnar um þjóðaratkvæði: „Þjóðin ræður – ekki gamla valdakerfið“

I.
Góðir Íslendingar. Kæra þjóð – takk innilega.

Fyrir samtöl síðustu vikna. Fyrir væntumþykjuna til þess sem eigum hérna saman. Og fyrir lýðræðið – sem lifir svo sannarlega góðu lífi í þjóðarsálinni, hugum okkar og hjörtum.

Til hamingju Ísland: Við búum í stórkostlegu landi. Sem fyllir okkur stolti.

Og þetta er fallegur dagur: Til að koma saman og taka stöðu – skömmu fyrir höfuðdaginn 29. ágúst – þegar þjóðin fær valdið, loksins, í sínar hendur – eins og lofað var – til að vísa veginn í veigamiklu hagsmunamáli. Fyrir framtíð Íslands.

Því getum við fagnað: Loforð gefin – loforð efnd.
Þannig virkar lýðræðið:
Þjóðin ræður.

II.
Í mínum huga er ljóst að – hvað sem kemur upp úr kjörkössunum – þá hefur umræðan verið holl og góð fyrir okkur Íslendinga. Einmitt á þessum tímapunkti. Til að ræða stefnu, strauma og stöðu Íslands í heiminum – á óróatímum.

Ég treysti mér til að fullyrða þetta. Því ég hef fundið það svo sterkt á hlustunarfundum um landið að þjóðin er fullfær um að ræða málin af yfirvegun og taka eigin ákvörðun.

Og þá er ég að tala um venjulegt fólk á Íslandi – ekki foringjana og álitsgjafana sem sjá sér hag í því að æsa upp og ala á klofningi. Því þvert á allt sem fullyrt hefur verið af andstæðingum þessarar þjóðaratkvæðagreiðslu – þá kann fólkið í landinu að meta traustið og samtalið.

Langflestir landsmenn nálgast þetta mál af alvöru og ábyrgð. Og nei: Við látum ekki kljúfa okkur. Gleymdu hugmyndinni – lýðræðisástin og væntumþykjan fyrir Íslandi er sterkari en svo hjá þorra almennings.

Þetta skiptir máli fyrir framhaldið. Hvort sem niðurstaðan verður nei eða já.

III.
Aðalatriðið er þetta: Þjóðin veit sínu viti. Ég hef stundum vísað í sjómann í Skagafirðinum sem sagði við mig á opnum fundi í vetur: Kristrún, það er málsmetandi fólk beggja vegna í umræðunni sem ég virði og tek mark á sem segir algjörlega sitt á hvað – ýmist að Íslandi sé best borgið í Evrópusambandinu, og það sé hægt að semja, eða að það sé bara alls ekki um neitt að semja.

Og svo spurði hann: Hvernig getum við vitað hvor hópurinn hefur rétt fyrir sér?

Já – þessi ágæti maður komst vel að kjarna málsins, og um það snýst þetta: Eina leiðin til að fá svör við spurningunni í raun og veru er sú að setjast við samninga og fá upp á borðið hvað okkur býðst.

Viljum við sjá samning? Þó að það útheimti að sjálfsögðu tíma og athygli að sækja góðan samning. Eða viljum við það ekki?

Það er ekki nein brella að benda á þetta. Það er beinlínis kjarni málsins.

Og nákvæmlega þess vegna erum við að bjóða þjóðinni þetta tækifæri – til að vísa veginn og ákveða hvort við könnum nánar kosti þess að Ísland gerist fullgildur aðili að Evrópusambandinu.

IV.
Ég hitti líka eldri konu úr Hafnarfirði í IKEA skömmu eftir að boðað var til kosninganna – þegar sem mest var reynt að teygja og toga það um hvað er raunverulega verið að spyrja á kjörseðlinum – sem sagði: Kristrún, ég skil þetta alveg. Ég þarf ekki neitt doktorspróf til að skilja þessa spurningu – ég veit nákvæmlega um hvað þetta snýst.

Þó það hafi nú aldeilis verið reynt að hræra í hausnum á fólki – stundum með alveg hreint ótrúlegu formstagli og útúrsnúningum.

En spurningin á kjörseðlinum er einföld – þannig að allar tilraunir til að rugla fólk í ríminu hafa verið afgreiddar. Með almennri skynsemi.

* * *

Fyrst var sagt: Þjóðin má ekki kjósa um þetta mál – og alls ekki núna á þessum tímapunkti!

Og svo var sagt: Þetta er kosning um aðild! Aðlögun! Og við vitum allt um Evrópusambandið og það er ekki hægt að fá neinar undanþágur!

Allt hefur þetta verið afgreitt með almennri skynsemi: Þetta er ekki kosning um aðild – og ekki um aðlögun – enda verður önnur þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarsamning ef niðurstaðan verður já í þeirri fyrri. Og við vitum einmitt ekki allt um það hvernig slíkur samningur gæti litið út, eins og er svo augljóst af umræðunni og þeim spurningum sem brenna á fólkinu í landinu þegar málið berst í tal – það kemur í ljós þegar búið er að semja. En við vitum að það er til fjöldi fordæma fyrir undanþágum í aðildarsamningum ríkja innan Evrópusambandsins.

Og nú er sagt að það sé verið að blekkja þjóðina! Með áróðri – því að Já til að sjá sé ekki góð og gild afstaða fjölda fólks heldur einungis sniðug brella. Og fólkið í landinu láti blekkjast.

* * *

Takið eftir að allur þessi málflutningur byggir á sömu forsendunni: um að þjóðin geti bara ekki skilið þetta mál – og geti bara ekki verið fær um að taka svona ákvörðun með þjóðaratkvæði. Því miður – þá hafa helstu foringjar Nei-liða fallið í þessa gryfju. En það afhjúpar ekkert nema þeirra eigin viðhorf til fólksins í landinu.

Ég horfi á þetta með allt öðrum hætti: Ég veit að þjóðin er vitur og vel af Guði gerð. Fólkið veit hvað það vill – hvort sem það hlustar meira á hjartað í sér eða magann eða brýtur heilann til að komast að sinni réttu og lýðræðislegu niðurstöðu.

* * *

En að því sögðu þá er mér fyllilega ljóst að það er ekkert sjálfsagt við það að hefja viðræður á ný við Evrópusambandið á þessum tímapunkti. Og ég hef verið heiðarleg með það frá upphafi – enda væri ekkert vit í því að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um málið ef svarið væri algjörlega augljóst.

Því þó að ég segi já þá ber ég virðingu fyrir nei-i rétt eins og já-i, og fyrir mismunandi ástæðum fólks fyrir sinni eigin afstöðu.

Ég held að það sé öllum fyrir bestu að reyna eftir fremsta megni að sýna skilning á því hvaðan fólk er að koma – og yfirvinna þannig eigið skilningsleysi, og í einhverjum tilfellum fordóma, í garð annarra sem eru manni ósammála í þessu eða öðru.

Og ég ítreka það sem ég hef áður sagt: Sem forsætisráðherra heiti ég því að treysta, virða og vinna með niðurstöðu þjóðarinnar í þessu máli – hver sem hún verður. Þetta hefur verið algjörlega skýr og afdráttarlaus afstaða ríkisstjórnarinnar. En ég hvet forystufólk stjórnarandstöðunnar á Alþingi til að gera slíkt hið sama og kveða skýrt að orði um að niðurstaða kosninganna verði virt og henni fylgt – af virðingu við lýðræðið og fólkið í landinu.

V.
En hvað stendur efnislega eftir? Hvað heyrði ég á hlustunarfundum hringinn í kringum landið? Hver eru tækifærin og hverjar eru áhyggjurnar sem eru efst í huga fólks?

Fyrir utan tilfinninguna – sem er mikilvægt fyrir mig að skynja og meðtaka á báða bóga – þá blasir við að fjöldi fólks telur að það geti falist mikil tækifæri í því að efla samstarfið við Evrópusambandið enn frekar út frá hagsmunum Íslands. Og ég kem betur að þessum tækifærum á eftir.

En það er allt eins nauðsynlegt fyrir mig sem forsætisráðherra að hlusta á og skilja áhyggjurnar. Ekki síst ef niðurstaðan 29. ágúst verður já. Vegna þess að þá fáum við umboð til að ganga til samninga – með hagsmuni allra Íslendinga að leiðarljósi, hvort sem þeir kusu nei eða já. Og slíku umboð fylgir þá mikil ábyrgð.

* * *

Víða snúa áhyggjurnar að nýtingu auðlinda Íslands. Það á allra helst við sjávarauðlindina – því að hún er ekki eins staðbundin og aðrar auðlindir okkar – eins og sjávarbyggðirnar þekkja af eigin raun eftir þróun síðustu áratuga.

Þetta kristallaðist vel í orðum öflugs útgerðarmanns á hlustunarfundi fyrir vestan sem velti því upp hvort aðild að Evrópusambandinu myndi gera honum kleift að selja kvótann til hæstbjóðanda – úr landi, og hirða ágóðann. Þessi athugasemd varpar ljósi á eitt mikilvægasta samningsmarkmið okkar Íslendinga í mögulegum aðildarviðræðum við Evrópusambandið – því að það mætti aldrei gerast að auðlind þjóðarinnar yrði seld úr höndum okkar þannig að ávinningurinn kæmi hvergi nærri landinu. Það kemur ekki til greina – aldrei.

Þjóðinn á fiskinn í sjónum. Ísland hefur ríka sérstöðu sem mesta fiskveiðiþjóð Evrópu – ekki aðeins hlutfallslega heldur óháð höfðatölu. Og þess vegna verður það vitaskuld ófrávíkjanleg krafa Íslands í samningum við Evrópusambandið, ef til þeirra kemur, að niðurstaða náist í sjávarútvegsmálum sem tryggir hagsmuni þjóðarinnar sem eiganda auðlindarinnar.

Fyrir austan var það reyndar vélvirki sem benti á að við þurfum að passa upp á nákvæmlega þetta – þjóðareign auðlinda og að allir landsmenn njóti ávinnings af nýtingu þeirra. Og það er eilífðarverkefni hvort sem Ísland verður aðili að Evrópusambandinu eða ekki. Þessi vélvirki sagði frá því þegar hann var á sínum tíma fenginn í að setja upp vélbúnað erlendis fyrir íslenskt sjávarútvegsfyrirtæki til þess meðal annars að vinna fisk sem er fluttur óunninn frá Íslandi, í gámum, til vinnslu úti í Evrópu. Líklega bæði til að komast hjá tollum inn á Evrópumarkað sem leggjast á fullunnar sjávarafurðir – þrátt fyrir aðild okkar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið – og líka til að lækka launakostnað.

En þetta sýnir að við þurfum alltaf að halda vöku okkar þegar kemur að nýtingu auðlinda Íslands – til að ávinningurinn skili sér til þjóðarinnar. Og þetta sáum við heldur betur við leiðréttingu veiðigjalda í fyrra á Alþingi – þegar slegið var Íslandsmet í málþófi til að drepa málið. En allt kom fyrir ekki. Þingið virkaði og við kláruðum málið fyrir fólkið í landinu.

* * *

Stundum koma upp spurningar um orkulindir Íslands og nýtingu þeirra. En þar er staðreyndin sú að sameiginleg löggjöf Evrópusambandsins um orkumál er þegar hluti af EES-samningnum, eða þegar í upptökuferli, þannig að nær ekkert myndi breytast í þeim efnum með fullri aðild Íslands að ESB. Og sæstrengur yrði aldrei lagður í óþökk Íslendinga – það liggur algjörlega fyrir.

* * *

Ég heyri líka að margir bændur – en alls ekki allir þó – hafa áhyggjur af breytingum í starfsumhverfi landbúnaðar á Íslandi með aðild að Evrópusambandinu. Aðrir sjá sóknarfæri. Í félagsheimilinu Brún í Bæjarsveit var ég spurð að því af góðum bónda, sem vill reyndar svo til að er náskyldur frændi minn: Hvort ég gæti staðið við það sem ég hef áður sagt – að tryggt yrði að hér á Íslandi gæti áfram þrifist blómlegur landbúnaður? Já – svarið er já. Því ég heyri og skil þessar áhyggjur – og ég mun gera það að algjöru forgangsatriði í samningaviðræðum við Evrópusambandið, ef til þeirra kemur, að tryggja að ásættanleg niðurstaða náist fyrir íslenskan landbúnað. Það skiptir mig persónulega máli og það skiptir máli fyrir Ísland allt.

VI.
Á hinn bóginn heyrðust líka áhyggjur fjölda fólks á þessum hlustunarfundum af hagsmunum Íslands af óróatímum í alþjóðamálum. Þegar stórveldi beita tollum sem vopni til að koma fram vilja sínum – þegar stórveldi í okkar heimshluta herjar grimmilegt árásarstríð á hendur nágrannaríki til að brjóta það á bak aftur – þegar virðing stórvelda fyrir alþjóðalögum virðist fara dvínandi frekar en hitt – þá veldur það áhyggjum víða. Enda er það ekki nema von. Sjálfstæði Íslands hefur alltaf grundvallast á virðingu fyrir alþjóðalögum og landamærum – og hagsæld okkar byggir að verulegu leyti á frjálsum viðskiptum við okkar nánustu vinaþjóðir.

Ég hef sagt: Við skulum ekki hræðast. En okkur ber skylda til að hafa augun opin og horfa út í heim. Og horfum á heiminn eins og hann er og hvernig hann þróast, ekki eins og hann var eða hvernig við vildum að hann hefði þróast.

VII.
Kæru landsmenn.

Höfum það hugfast að Ísland væri aldeilis ekki á þeim stað sem við erum í dag – ef að fyrri kynslóðir hefðu látið duga að huga að áhyggjum sínum, og látið tækifærin ganga úr greipum þegar þau gáfust.

Það hefur ekki verið íslenska leiðin í utanríkismálum. Þvert á móti. Við Íslendingar kunnum að sigla vindinn. Við erum stórhuga þjóð. Við grípum tækifærin þegar þau gefast. Við leitum lausna og göngum til samninga. Enda höfum við gert góða samninga í gegnum tíðina – til að tryggja hagsmuni Íslands.

Þess vegna verðum við að spyrja okkur: Hver eru tækifærin sem við stöndum frammi fyrir núna?

* * *

Ísland er í sterkri stöðu. Og hvert sem maður kemur – á hverjum einasta hlustunarfundi – hvort sem var til sjávar eða sveita eða hér á suðvesturhorninu þá hafa sömu spurningar brunnið á vörum fólks. Um tækifærin sem geta falist í aðild Íslands að Evrópusambandinu fyrir efnahag venjulegs fólks í landinu og minni fyrirtækja.

Lækka vextir? Lækkar verðið í bankanum? Eykst samkeppnin?

Þetta eru spurningar sem koma alls staðar fram í umræðunni.

Getum við opnað atvinnulífið og hrist aðeins upp í kerfinu? Til að það virki betur fyrir venjulegt fólk.

Getur verið að besta leiðin fyrir Ísland til að auka framleiðni og hagvöxt sé einmitt sú að dýpka þetta viðskiptasamband sem við eigum við eina stærstu efnahagsblokk í heiminum? Og tryggja tollfrelsi á okkar mikilvægasta markaðssvæði – í stað þess að eiga það á hættu að klemmast á milli stórvelda á tímum tolla og hafta í viðskiptum.

Þetta eru risastór hagsmunamál fyrir almenna Íslendinga. Og ég tel að svörin við öllum þessum spurningum sé skýrt: já – við getum hrist upp í kerfinu, opnað atvinnulífið, aukið samkeppni; já – við getum stuðlað að lægra verði, lægri vöxtum og meiri stöðugleika; já – við getum það  – en til þess þarf kjark og vilja til ganga saman til samninga fyrir Ísland.

Og þetta eru ekki einhverjar smástærðir í bókhaldinu hjá flestum heimilum og fyrirtækjum.

Ég segi: Hugsum stórt, höfum kjark og stefnum hátt. Sækjum góðan samning fyrir Ísland og sjáum svo til – við getum það vel – og við höfum gert þetta áður með frábærum árangri fyrir land og þjóð.

Lokum ekki augunum fyrir tækifærunum. Sjáum samninginn.

VIII. 
Kæru landsmenn.

Ísland er frjálst og fullvalda ríki. Og síðan lýðveldið var stofnað, 17. júní 1944, þá hefur utanríkisstefna Íslands alltaf falið það í sér að við nýtum frelsi okkar og fullveldi. Við nýtum sjálfsákvörðunaréttinn til að grípa tækifærin sem gefast og tryggja hagsmuni Íslands.

Þetta gerðum við sem eitt af stofnríkjum NATO. Og í þorskastríðunum – þegar við stóðum fast á rétti okkar á grundvelli alþjóðalega. Seinna þegar við gengum í Fríverslunarsamtök Evrópu. Og síðast en ekki síst þegar við skrifuðum undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið.

Allir þessir sigrar útheimtu kjark, vinnu og virka hagsmunabaráttu fyrir Ísland. Enginn af þessum sigrum var óumdeildur í samfélaginu þá. Og það hefur alltaf verið í mörg að horn að líta fyrir stjórnvöld á hverjum tíma.

En aftur og aftur höfum við stigið stór skref með aukinni alþjóðlegri samvinnu – til að styrkja Ísland.

* * *

Sagan kennir okkur þetta: Fullveldi Íslands er ekki safngripur sem við geymum inn í skáp á meðan við einöngrum okkur frá umheiminum.

Fullveldið er lifandi afl sem við treystum okkur til að nýta í þágu Íslands þegar færi gefst – meðal annars til að standa frammi fyrir og starfa með öðrum fullvalda ríkjum. Því annars er það lítils virði. Og þannig höfum við náð gríðarlegum árangri í alþjóðlegu samstarfi á síðustu árum og áratugum.

Eins og Sveinn Björnsson, fyrsti forseti Íslands, benti á þá er augljóst að „þótt fullveðja maður feli öðrum umboð til einhvers, þá heldur hann áfram að vera fullveðja“. Og það sama gildir um fullvalda þjóð – sem ákveður sjálf að undirgangast alþjóðlegar skuldbindingar eða að gera það ekki. Þó við göngumst undir skuldbindingar, til að bæta eigin hag, þá breytir slíkt engu um það að Ísland verður áfram frjálst og fullvalda ríki. Við höldum traustataki í sjálfstæði okkar og nýtum það til góðs. Og við munum hér eftir sem hingað til eiga síðasta orðið og bera alla ábyrgð á eigin ákvörðunum og árangri.

IX.
Góðir Íslendingar. Þjóðin ræður. Það er svo einfalt. Þann 29. ágúst verður það fólkið í landinu sem vísar veginn. Ekki flokkarnir, ekki höfðingjarnir, ekki álitsgjafarnir. Ekki fyrrverandi eða núverandi stjórnmálaforingjar. Ekki gamla valdakerfið, þeir sem eiga mest og þykjast alltaf vita best.

Heldur þú, þið og hvert og eitt okkar. Þannig virkar þjóðaratkvæðið.

Í mínum huga er þetta einstakt tækifæri.

En það mikilvægasta af öllu er að við mætum og kjósum og látum ekki aðra ákveða þetta fyrir okkur.

* * *

Hvernig sem fer – þá er ég þess fullviss að við lendum standandi eftir þessa þjóðaratkvæðagreiðslu, jafnvel hlaupandi, og með skýrari sýn á framtíðina í okkar frábæra landi – eftir samtal síðustu vikna og hagsmunamat í breyttum heimi. Í öllu falli getum við fagnað því að lýðræðið lifir góðu lífi á Íslandi.

Ríkisstjórnin lofaði að fara þessa leið. Við treystum þjóðinni. Og ég er stolt af því að láta verkin tala.

Látum ekki kljúfa okkur. Látum ekki rífa okkur niður. Höldum áfram að byggja Ísland með samstöðu, virðingu og væntumþykju hvert fyrir öðru. Því þannig verðum við áfram ein þjóð í einu landi.

Takk aftur, til hamingju og áfram Ísland!