Stefnuræða Kristrúnar: „Við erum að laga Ísland“

I.
Frú forseti – háttvirtir þingmenn.

Velkomin aftur til verka á Alþingi Íslendinga.

Ég vil byrja á að þakka gott samstarf og góðan árangur á síðasta löggjafarþingi. Og ég óska þess að við leggjumst öll á eitt hér á komandi þingvetri – við að rísa undir ábyrgð okkar, áfram, í þágu þjóðar.

Til að bæta daglegt líf landsmanna og styrkja Ísland. Þetta er sameiginlegt verkefni okkar – þvert á flokka. Og hvernig sem vindar blása í stjórnmálum eða í hagkerfi heimsins – þá berum við alltaf ábyrgð á eigin árangri og framtíð Íslands.

II.

Ég vil líka nýta þetta tækifæri til að þakka þjóðinni fyrir að svara kalli lýðræðisins í sumar – með því að efna til opinnar umræðu og auka meðvitund okkar um stefnu og stöðu Íslands í heiminum.

Í mínum huga er ljóst að þjóðaratkvæðagreiðslan þann 29. ágúst var sigur fyrir lýðræðið í landinu – hvernig sem á það er litið.

Í fyrsta lagi vegna þess að kosningaþátttaka var söguleg, spurningin einföld og svarið skýrt. Ríkisstjórnin mun ekki hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný. Og þeirri ákvörðun hefur þegar verið komið skriflega á framfæri við ráðherraráð og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins.

Í öðru lagi vegna þess að með því að efna þetta loforð til þjóðarinnar – með því að treysta þjóðinni til að taka þessa ákvörðun – höfum við lagt okkur fram um að græða gömul sár og efla aftur traust til íslenskra stjórnmála. Loforð gefin – loforð efnd.

Og í þriðja lagi vegna þess að þannig höfum við markað skýrari stefnu fyrir Ísland til næstu ára varðandi samskipti við Evrópu og umheiminn – sem mun meðal annars byggja á því að við pössum upp á samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, af fullri ábyrgð og alvöru, þó að Ísland taki ekki skrefið til fullrar aðildar að Evrópusambandinu.

En með því höfum við ekki sagt nei við Evrópu eða nei við því að halda áfram nánu og góðu samstarfi við Evrópusambandið – öðru nær. Við erum ekki að hætta eða hörfa frá neinu sem hefur verið – enda var hvorki að því spurt á kjörseðlinum né að því stefnt hjá þessari ríkisstjórn.

* * *

Eftir stendur að þjóðin fékk valdið og átti gagnlega umræðu í sumar – án þess þó að taka tíma eða athygli frá störfum ríkisstjórnar, stjórnkerfis eða Alþingis að öðru leyti.

Það er gott. Nú horfum við fram á veginn. Ein þjóð í einu landi. Og við sem njótum þess trausts og heiðurs að sitja á Alþingi skulum spyrja okkur, hvert og eitt, við upphaf þings: Hvernig legg ég mitt af mörkum á þessum vetri – til að bæta daglegt líf landsmanna og styrkja Ísland?

III.
Því þó að hvarvetna blasi við okkur viðamikil verkefni á hverri stundu – þá höfum við ítrekað sýnt að saman erum við mikils megnug þegar við göngum til verka.

Sjáið hverju við höfum áorkað saman – sem þjóð – á skömmum tíma. Eftir erfið ár, heimsfaraldur og jarðhræringar – og stöðnun í stjórnmálum sem ríkti um nokkurt skeið.

Leiðum hugann að stöðunni eins og hún var orðin árið 2024. Skoðum þær breytingar sem orðið hafa til batnaðar fyrir venjulegt fólk.

(i)
Við höfum endurheimt öryggi og mannvirðingu fyrir fólkið sem byggði landið – þegar heilsan brestur eftir langa ævi. Þið munið hvernig ástandið var orðið í heilbrigðiskerfinu okkar og á biðlistum eftir hjúkrunarrými. Og alltof margir hafa upplifað aðstæður við kveðjustund með ástvini – sem eru óviðunandi í ríku velferðarsamfélagi.

Við vitum að enn er verk að vinna. En nú berast þær góðu fréttir frá Landspítala að við séum, loksins, að snúa þessari þróun við – og að staðan hafi „ekki verið betri það sem af er þessari öld“, með leyfi forseta – þegar kemur að því að hlúa að fólkinu sem byggði landið.

Vegna þess að saman höfum við náð árangri með þjóðarátaki í umönnun eldra fólks. Og verkin tala.

* * *

Og við erum rétt að byrja – með stórfjölgun hjúkrunarrýma um land allt, framkvæmdum við stækkun Sjúkrahússins á Akureyri sem hófust í vor og við nýja matsdeild bráðamóttöku Landspítala sem á að taka í notkun strax í haust.

Þrisvar sinnum fleiri stunda nú sérnám í heimilislækningum á Íslandi en fyrir 10 árum. Og þá hefur þegar tekist að fjölga Íslendingum með fastan heimilislækni – í viðkvæmustu hópunum – til að fólk geti átt fastan tengipunkt við heilbrigðiskerfið og fundið fyrir öryggi í daglegu lífi.

(ii)
Við höfum auðveldað lífsbaráttuna fyrir öryrkja og tekjulægra eldra fólk – með því að festa í lög að lífeyrir frá Tryggingastofnun hækki alltaf í takt við laun í landinu, og með fleiri aðgerðum. Þetta er breyting sem um munar fyrir fjölda fólks – sem hefur misst starfsorku, eða vill áhyggjulaust ævikvöld, en þarf að eiga til hnífs og skeiðar – rétt eins og við sem erum vinnufær. Þarna hefur náðst árangur. Og verkin tala.

(iii)
Við höfum lækkað raforkureikninginn í dreifbýli, frá og með 1. júlí, og líka fyrir heimili á köldum svæðum. Það er sannarlega aðgerð sem munar um – ekki síst í bókhaldi bænda og fyrirtækja í dreifðum byggðum.

Verkin tala og við vinnum samkvæmt því að allir Íslendingar eigi auðlindir þessa lands saman.

(iv)
Horfum á Ísland allt. Hvernig var ástand innviða hringinn í kringum landið – þegar síðast var boðað til Alþingiskosninga og þjóðin kaus nýtt upphaf?

Það eru ekki nema tvö ár síðan.

Orkumálin voru í algjöru stoppi. Samgönguáætlun hafði ekki verið samþykkt, eins og lög kveða á um, viðhaldi var ekki sinnt á vegum og vetrarþjónusta vanfjármögnuð. Þá höfðu ekki hafist framkvæmdir við ný jarðgöng frá 2017 og innviðafélag var ennþá hugmynd.

* * *

Hvað höfum við gert í þessum málum á innan við tveimur árum?

Við höfum komið Íslandi aftur á rétta braut – með því að styrkja innviðina sem tengja Ísland allt, auka öryggi og leggja grunn að verðmætasköpun til framtíðar – í hverjum einasta landshluta og fyrir hvern einasta Íslending.

Með því að láta verkin tala í orkumálum. Með því að stórauka fjárfestingu í samgöngum og í viðhaldi vega, fullfjármagna vetrarþjónustu og með því að samþykkja nýja samgönguáætlun fyrir Ísland á fyrsta heila þingvetri þessarar ríkisstjórnar.

Í gær var tilkynnt að undirbúningsframkvæmdir vegna Fljótaganga hefjast strax í haust. Og á næsta ári byrjum við loksins aftur að bora jarðgöng í þessu landi.

Við höfum þegar stofnað innviðafélagið Göng og brú til að fjármagna stærri samgönguframkvæmdir – á borð við Sundabraut og tvöföldun Hvalfjarðarganga. Og í næstu viku mun ég ávarpa fjárfestadag félagsins þar sem verða fulltrúar frá sumum af stærstu verkfræðistofum og innviðafjárfestum í Evrópu vegna áhuga þeirra á að koma þessum verkefnum loksins í framkvæmd.

Þetta er árangur Alþingis og samfélagsins alls – sem ætti að veita okkur innblástur til að leggjast öll á eitt og sækja fleiri sigra saman fyrir Ísland.

(v)
Það sama mætti segja um fleiri málaflokka.

Ég nefni sem dæmi útlendingamál. Flest okkar muna hvernig staðan var á þeim fyrir ekki svo löngu.

En nú er staðan þessi: Við höfum endurheimt styrka stjórn í útlendingamálum og skapað breiða sátt í samfélaginu um þennan viðkvæma málaflokk. Með því að ganga til verka af festu og vandvirkni við að koma á kerfi sem er réttlátt en raunsætt – og sem gætir samræmis við reglur í nágrannaríkjum okkar.

Þessum árangri höfum við náð á skömmum tíma – án upphrópana og upphlaupa í ríkisstjórn. Og nú í vetur höldum við áfram með heildarendurskoðun á veitingu dvalarleyfa og á reglum um brottvísanir. Því að verkin tala.

(vi)
Við höfum stöðvað stjórnlausar verðhækkanir á húsnæðismarkaði – og þannig stöndum við með fjölskyldum og ungu fólki sem vill gera drauminn um eigið húsnæði að veruleika á Íslandi.

Þið munið hvernig verðið hækkaði og hækkaði – árum saman – langt umfram verðbólgu. Þannig að fyrstu kaupendum fækkaði og draumurinn um eigið húsnæði varð sífellt fjarlægari ár frá ári. Ekki misskilja mig – þessi markaður er ennþá bilaður og við verðum að gera ennþá betur.

En hvaða árangur hefur þó náðst á tveimur árum? Í stað verulegra hækkana umfram verðbólgu – þá hefur húsnæðisverð farið lækkandi að raunvirði. Og nú sjáum við hæsta hlutfall fyrstu kaupenda frá því fyrir efnahagshrunið árið 2008.

Enda gripum við til aðgerða. Og verkin tala.

* * *

Þrátt fyrir háa vexti og þrátt fyrir þráláta verðbólgu – þá var greint frá því í fréttum fyrir helgi að vanskil heimila hafa aldrei verið minni, svo langt sem gögnin ná.

Og greining frá því í sumar sýnir að frá árinu 2024 hefur kaupmáttur aukist hjá öllum tekjuhópum, í öllum tekjutíundum og óháð stöðu á húsnæðismarkaði.

IV.

Í málefnum barna og ungmenna höfum við látið hendur standa fram úr ermum – en það verður þó að segjast, í fullri hreinskilni, að betur má ef duga skal.

Sá árangur hefur þó náðst að nú eru engin börn eða ungmenni á bið eftir plássi á meðferðarheimili á vegum stjórnvalda.

Þessi málaflokkur verður í forgangi hjá ríkisstjórninni í vetur.

Með heildarendurskoðun á barnaverndarlögum, áherslu á að stytta biðtíma barna eftir þjónustu og skimun fyrir ofbeldi sem hefst í grunnskólum um land allt í haust. Þá leggjum við fram fyrstu ungmennastefnu Íslands, þingsályktun um aðgerðir gegn fátækt barna og síðast en ekki síst aðgerðaáætlun menntastefnu til ársins 2030.

* * *

Á síðasta ári bætti ríkið 3 milljörðum aukalega á ári í 3. stigs þjónustu við börn og ungmenni – með samkomulagi við sveitarfélögin. Til að þau sinni 1. og 2. stigs þjónustu betur ásamt frístundastarfi fyrir unga fólkið okkar. Þetta skiptir máli.

Í vor settum við lög um símafrí í skólum. Í haust leggjum við fram frumvarp um 15 ára aldurstakmark á samfélagsmiðlum.

Og þá mun ég sem forsætisráðherra mæla fyrir lagafrumvarpi á Alþingi – sem er löngu tímabært að mínu mati – um að þeir Íslendingar sem hafa sætt óforsvaranlegri meðferð sem börn á ábyrgð hins opinbera, beint eða óbeint, muni eiga þess kost að sækja um sanngirnisbætur.

V.
Forseti – þingmenn.

Virðing endurheimt á efri árum. Fleiri heimilislæknar og betra heilbrigðiskerfi. Lægra orkuverð í dreifbýli. Lægra húsnæðisverð og fleiri fyrstu kaupendur. Innviðauppbygging um land allt. Orkuöflun og viðhald vega.

Stjórn á útlendingamálum, ekkert barn á bið eftir meðferðarheimili á vegum stjórnvalda og aðgerðir til að létta lífsbaráttuna fyrir öryrkja og tekjulægra eldra fólk.

Þetta eru breytingar sem bæta daglegt líf fólks um land allt á hverjum einasta degi og sem styrkja Ísland.

* * *

Og allt þetta hefur tekist um leið og við höfum tekið erfiðar ákvarðanir í ríkisfjármálum – með hagræðingu: fækkun verkefna, fækkun ráðuneyta og fækkun ríkisstofnana. Því að nú höfum við loksins – í fyrsta skipti í að verða áratug – lagt fram hallalaus fjárlög á Íslandi.

Til að hætta að reka ríkið á yfirdrætti. Svo ríkið hætti að kynda undir þenslu og verðbólgu, eins og verið hefur. Enda er verðbólgan vissulega enn of mikil og stendur í 5,6% – yfir meðalverðbólgu frá aldamótum sem hefur verið um 5%.

Já, við getum betur. Og já, hallalaus fjárlög eru nauðsynleg núllstilling í ríkisrekstrinum: Nýtt upphaf í efnahagslífi þjóðarinnar sem þingheimur allur ætti að fagna og sameinast um – þvert á flokka.

VI.
Kæru landsmenn.

Við sögðumst ætla að laga Ísland. Við erum að laga Ísland. Með því að laga fyrst grunninn. Það tekur tíma en það er að takast – og á þeim grunni getum við síðan loksins í sameiningu litið til lengri framtíðar fyrir landið okkar.

Því þrátt fyrir sviptivinda í hagkerfi heimsins – sem berja nú á og berast hingað til lands – þá erum við mikils megnug. Ekki síst þegar við gætum þess, hvert og eitt, að festast ekki í pólitísku þrasi um fortíðina heldur tökum höndum saman um þá framtíð sem við berum ábyrgð á – og sköpum hana hér, á Íslandi. Ein þjóð – í einu landi.

Gerum þetta að verkmiklum vetri á Alþingi – landi og þjóð til heilla.