Lokins er skýrsla svokallaðrar Gylfanefndar, sem greinir rekstrarkostnað hjúkrunarheimila komin fram. 40 rekstraraðilar (90%) svöruðu umbeðnum spurningum nefndarinar, 21 sjálfstæður aðili og 19 sveitarfélög.

Rekstraraðilar, hvort tveggja í sjálfstæðum rekstri sem og opinberum, hafa árum saman bent á það að daggjöldin sem ríkið skammtar í reksturinn séu ekki í tengslum við raunveruleikann, en það er ekki fyrr en sveitarfélögin fóru eitt af öðru að skila af sér rekstrinum sem ríkisstjórnin vaknaði af blundinum væra og skipaði nefnd.

Nú fengum við stöðuna tilgreinda í skýrslunni og vandinn blasir við. Rekstraraðilar höfðu rétt fyrir sér. Ríkisstjórnin hefur vanfjármagnað þessa þjónustu við eldra fólk árum saman. Ríkið ber samkvæmt lögum ábyrgð á þjónustunni svo það er ríkisstjórn hvers tíma sem ábyrgðina ber, en ekki sveitarfélög eða aðrir rekstraraðilar. Nú verður ríkisstjórnin að auka verulega fjármagn til þessa nauðsynlega reksturs hjúkrunarheimila, því vanfjármagnaður rekstur leiðir til aukins kostnaðar á öðrum heilbrigðisstofnunum um allt land auk þess sem íbúar þeirra fá ekki fullnægjandi þjónustu. Svona einfalt er það.

Á tímabili rannsóknar nefndarinnar, frá 2017 til byrjunar árs 2020 var halli reksturs 1.5 milljarðar króna. Ef sveitarfélögin hefðu ekki sett umtalsverða fjármuni í rekstur hjúkrunarheimilanna, fjármuni sem þeim bar ekki að setja í reksturinn heldur í aðra þjónustu við íbúa sveitarfélaganna, hefði hallinn á þessum tíma verið 3.5 milljarðar! Þannig hafa sveitarfélögin fjármagnað lögbundinn rekstur ríkisins um 2 milljarða.

Athygli vekur að á þessum stutta tíma, 2017-2019 breyttist aldurssamsetning íbúa hjúkrunarheimila þónokkuð. Sérstaklega fjölgaði í elsta hópnum 90 ára og eldri og meðalaldur hækkaði einnig markvert. Þetta leiðir til þess að hjúkrunarþyngd hefur aukist og þar með hækkar rekstrarkostnaðurinn. Ekkert tillit hefur verið tekið til þess við útreikning daggjalda frá ríkinu. Það hversu dvalartími fólks hefur styst verulega inni á hjúkrunarheimilunum ætti að vera stjórnvöldum umhugsunarefni, því þá blasir við að biðlistastefna ríkisstjórnar er að leiða til þess að fólk kemst æ seinna inn á hjúkrunarheimilin, eins og aldurstölur sýna og þjónusta við fólk á þessu æviskeiði er ófullnægjandi og lítil breyting er í augsýn hjá ríkisstjórninni.

Við vitum öll að það mun fjölga verulega í hópi eldri íbúa landsins og því verðum við að koma með aðrar áherslur en núverandi ríkisstjórn leggur til, sem virðist hugsa um annars vegar heimahjúkrun og hins vegar vanfjármögnuð hjúkrunarheimili. Við þurfum fjölbreyttari búsetuúrræði fyrir eldra fólk, fjölga nokkurs konar millistigi þannig að eldra fólki fái í fyrsta lagi þjónustu heima, því næst geti eldra fólk, þegar rétti tíminn er, fært sig yfir í einhvers konar búsetukjarna þar sem minniháttar þjónusta er veitt en einnig þar sem félagsskapur og öryggi er að finna, og því næst hjúkrunarheimili. Í dag eru biðlistar því miður að koma í veg fyrir að eldra fólk fái viðunandi þjónustu á réttum tíma og því er ástandið eins og það blasir við.

Við skuldum samfélaginu að koma vel fram og af virðingu við þann hóp sem byggt hefur upp þetta samfélag. Gerum þjóðarsátt um að búa eldra fólki áhyggjulaust ævikvöld. Gerum betur, við getum það.

Greinin birtist fyrst á Vísi 24. apríl 2021

Helga Vala Helgadóttir, þingmaður, skrifar hér um afhjúpandi skýrslu Gylfanefndar um vanfjármögnun ríkisstjórnarinnar á hjúkrunarheimilunum.

Þrátt fyrir samkomutakmarkanir höldum við 1. maí hátíðlegan, og fáum til okkar Loga Einarsson, formann Samfylkingarinnar, til af færa okkur hugvekju á þessum degi verkalýðsins.

Einnig gerum við okkur glaðan dag með ljúfum tónum og gríni og mun Ellen Calmon, forman Samfylkingarfélagsins í Reykjavík, stýra dagskrá.

Lilja Valdimarsdóttir spilar fyrir okkur Alþjóðasöng verkalýðsins, Internasjónalinn, á franskt horn.

Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar, flytur 1. maí ávarp.

Lóa sér um grínið og verður með uppistand.

Lilja Valdimarsdóttir kveður svo áhorfendur með ljúfum sumartónum.

Sjáumst 1. maí, hægt er að fylgjast með útsendingu á fésbókarsíðum Samfylkingarfélagsins í Reykjavík og Samfylkingarinnar.

Hugmyndin um skóla án aðgreiningar var innleidd í grunnskólalög á grundvelli Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og Salamanca yfirlýsingarinnar frá 1996 og gengur út á það að skóli skuli mæta sérhverju barni í námi og félagsstarfi óháð atgervi þess eða stöðu.

Þetta var upphaflega sett í lög til þess að styrkja stöðu fatlaðra barna þannig að þau megi sem best þroskast og dafna innan samfélagsins en ekki á jaðri þess. Þessi hugmyndafræði beinir ekki síður sjónum að kenningum um fjölgreind og þeirri staðreynd að sérhvert barn, strákur eða stelpa, fatlað sem ófatlað, innfætt eða aðflutt, er einstakt og hvert og eitt býr yfir eigin hæfileikum og getu. Öll börn þurfa að fá tækifæri til að þroska hæfileika sína hvort sem um er í bóknámi, verknámi eða listum.

Þessi hugsun hefur fært nýja sýn inn í skólastarf með aukna áherslu á samstarf kennara og starfsfólks og margir skólar hafa náð góðum árangri  með innleiðingu fjölbreyttra og sveigjanlegra kennsluhátta.

Hins vegar hafa stjórnvöld beinlínis unnið gegn þessum markmiðum með ofuráherslu á bókleg samræmd próf þar sem allir skulu mældir með sömu mælistikunni. Þá skal steypa alla í sama mót óháð styrkleika eða áhugasviði, sem hefur orðið til þess að skólar hafa veigrað sér við að víkja frá þeirri línu sem mun koma til prófs, á kostnað frumleika, sveigjanleika, verknáms og listgreina. 

Slagorð um menntasókn verða eins og óþægilegt suð í eyrum skólafólks ef ekki fylgir breytt forgangsröðun og fjármunir til athafna.  

Það er ekki nokkur vafi að við þurfum að veita skólum meira svigrúm til að koma til móts við hvert og eitt barn, en fyrst og fremst þarf að veita kennurum  svigrúm til að vinna eftir aðalnámskrá án þess að vera með hendur bundnar og fætur hlekkjaða.

Greinin birtist í Fréttablaðinu 28. apríl.

Oddný Harðardóttir, þingflokksformaður, skrifar um skólamál. 

Nú hafa öll kjördæmin klárað að mestu framboðslistana sína. Norðvesturkjördæmi á eftir að klára að raða frá 4. sæti, enn þau kusu um þrjú efstu sætin á kjördæmisþingi þann 27. mars og mun uppstillinganefnd kynna sína tillögu innan skamms. Hér sjái þið listana. 

Framboðslisti Samfylkingarinnar í Suðurkjördæmi

1. Oddný G. Harðardóttir, Suðurnesjabær - Þingmaður Samfylkingarinnar, þingflokksformaður, kennari, fyrrverandi bæjarstjóri í Garði og fyrrverandi fjármálaráðherra.

2. Viktor Stefán Pálsson, Árborg - Sviðsstjóri hjá Matvælastofnun og formaður Ungmennafélags Selfoss

3. Guðný Birna Guðmundsdóttir, Reykjanesbær - Hjúkrunarstjóri heimahjúkrunar hjá Reykjavíkurborg, bæjarfulltrúi í Reykjanesbæ, hjúkrunarfræðingur og MBA nemi

4. Inger Erla Thomsen, Grímsnes - Stjórnmálafræðinemi

5. Friðjón Einarsson, Reykjanesbær - Formaður bæjarráðs Reykjanesbæjar

6. Anton Örn Eggertsson, Vestmannaeyjar - Meðeigandi í Pítsugerðinni og yfirkokkur hjá veitingastaðnum Gott

7. Margrét Sturlaugsdóttir, Reykjanesbær - Atvinnulaus fyrrverandi flugfreyja Icelandair

8. Davíð Kristjánsson, Árborg - Vélvirki hjá Veitum

9. Siggeir Fannar Ævarsson, Grindavik - Framkvæmdastjóri

10. Elín Björg Jónsdóttir, Þorlákshöfn - Fyrrverandi formaður BSRB

11. Óðinn Hilmisson, Vogar - Húsasmíðameistari, kennaranám iðnmeistara, tónlistarmaður og rithöfundur

12. Guðrún Ingimundardóttir, Höfn í Hornafirði - Vinnur við umönnun og er eftirlaunaþegi

13. Hrafn Óskar Oddsson, Vestmannaeyjar - Sjómaður

14. Hildur Tryggvadóttir, Hvolsvelli - Sjúkraliði og nemi í Leikskólafræði við Háskóla Ísland

15. Fríða Stefánsdóttir, Suðurnesjabær - Formaður bæjarráðs í Suðurnesjabæ og deildarstjóri í Sandgerðisskóla

16. Hafþór Ingi Ragnarsson, Hrunamannahreppi - 6. árs læknanemi og aðstoðarlæknir á bráðamóttöku HSu

17. Sigurrós Antonsdóttir, Reykjanesbær - Hársnyrtimeistari, atvinnurekandi og kennari

18. Gunnar Karl Ólafsson, Árborg - Sérfræðingur á kjarasviði hjá Báran, stéttarfélag

19. Soffía Sigurðardóttir, Árborg - Markþjálfi

20. Eyjólfur Eysteinsson, Reykjanesbær - Formaður Öldungaráðs Suðurnesja og fyrrv. útsölustjóri ÁTVR

„Ég leiði lista Samfylkingarinnar í Suðurkjördæmi með stolti inn í þessar kosningar, þetta er öflugur hópur. Það eru fjölmörg tækifæri framundan í uppbyggingu eftir heimsfaraldur og sýn okkar er skýr í þeim efnum. Ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir hafa brugðist og ekki staðið með fólkinu í kjördæminu sem bera þyngstu byrðarnar í heimsfaraldrinum. Nú þurfum við allar hendur á dekk svo ný ríkisstjórn eftir kosningar verði leidd af jafnaðarmönnum.”
- Oddný Harðardóttir

Framboðslisti Samfylkingarinnar í Norðausturkjördæmi

1. Logi Einarsson, Akureyri- Alþingismaður og formaður Samfylkingarinnar

2. Hilda Jana Gísladóttir, Akureyri- Bæjarfulltrúi og formaður SSNE

3. Eydís Ásbjörnsdóttir, Eskifirði- Framhaldskólakennari og bæjarfulltrúi

4. Kjartan Páll Þórarinsson, Húsavík- Íþrótta- og tómstundafulltrúi

5. Margrét Benediktsdóttir, Akureyri- Háskólanemi

6. Sigurður Vopni Vatnsdal, Vopnafirði- Deildarstjóri á leikskóla

7. Ísak Már Jóhannesson, Akureyri- Umhverfisfræðingur

8. Lilja Guðný Jóhannesdóttir, Neskaupstað- Skólameistari

9. Ólafur Haukur Kárason, Siglufirði- Byggingameistari

10. Guðrún Einarsdóttir, Húsavík- Hjúkrunarfræðinemi

11. Jóhannes Óli Sveinsson, Akureyri- Framhaldsskólanemi

12. Nanna Árnadóttir, Ólafsfirði- Félagsliði á öldrunarheimili

13. Baldur Pálsson, Egilsstöðum- Austurlandsgoði

14. María Hjálmarsdóttir, Eskifirði- Verkefnisstjóri

15. Sigríður Huld Jónsdóttir, Akureyri- Skólameistari

16. Magni Þór Harðarson, Eskifirði- Ráðgjafi

17. Björgvin Valur Guðmundsson, Stöðvarfirði- Leiðbeinandi í grunnskóla

18. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Akureyri- Alþingismaður

19. Svanfríður Inga Jónasdóttir, Dalvík- F.v. alþingismaður og bæjarstjóri

20. Kristján L. Möller, Siglufirði- F.v. alþingismaður og ráðherra

 „Ég er stoltur af því að leiða áfram lista Samfylkingarinnar í Norðausturkjördæmi. Allir frambjóðendur Samfylkingarinnar í kjördæminu eru gríðarlega öflugir, en það sem einkennir efstu fjögur sætin á listanum er ekki síst öflugur bakgrunnur í sveitarstjórnum. Öll höfum við setið í sveitarstjórnum og þekkjum vel mikilvægi nærþjónustunnar og nauðsyn þess að auka samvinnu og traust milli ríkis og sveitarfélaga. Ég hlakka til kosningabaráttunnar með þessum góða hópi”-Logi Einarsson

Þrjú efstu sæti Samfylkingarinnar í Norðvesturkjördæmi

„Ég er þakklátur fyrir traustið sem félagar mínír í Norðvesturkjördæmi hafa sýnt mér. Ég er fullur bjartsýni, fús til verka og ég hlakka til samstarfsins við meðframbjóðendur mína og Samfylkingarfólk um allt kjördæmið". - Valgarður Lyngdal Jónsson

Framboðslisti Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi

Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður BHM

Guðmundur Andri Thorsson, alþingismaður og rithöfundur

Inga Björk Margrétar Bjarnadóttir, baráttukona fyrir réttindum fatlaðs fólks, starfsmaður Þroskahjálpar og listfræðingur

Guðmundur Ari Sigurjónsson, tómstunda- og félagsmálafræðingur og bæjarfulltrúi á Seltjarnarnesi

Sólveig Skaftadóttir, alþjóðafræðingur og starfsmaður þingflokks Samfylkingarinnar

Óskar Steinn Ómarsson, deildarstjóri á leikskóla

Donata H. Bukowska, kennsluráðgjafi í málefnum nemenda með íslensku sem annað mál í Kópavogi

Árni Rúnar Þorvaldsson, grunnskólakennari

Sigurþóra Bergsdóttir, framkvæmdastjóri Bergsins headspace

Sigurjón Gunnarsson, húsasmíðameistari

Ingibjörg Iða Auðunardóttir, íslenskunemi og forseti Ungra jafnaðarmanna í Garðabæ

Gylfi Ingvarsson, vélvirki og eldri borgari

Branddís Ásrún Snæfríðardóttir, meistaranemi í lögfræði

Hörður Þorsteinsson, framkvæmdastjóri

Hildur Rós Guðbjargardóttir, kennaranemi og starfsmaður Hrafnistu

Magnús Norðdahl, lögfræðingur ASÍ og fyrrverandi alþingismaður

Dóra Hansen, innanhússarkitekt og kennari

Jónas Sigurðsson, fyrrverandi bæjarfulltrúi í Mosfellsbæ

Jóna Dóra Karlsdóttir, fyrrverandi bæjarfulltrúi og forseti bæjarstjórnar í Hafnarfirði

Rannveig Guðmundsdóttir, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra

“Ég vil þakka félögum mínum í Suðvesturkjördæmi traustið sem þau sýna mér með því að velja mig til að leiða framboðslista Samfylkingarinnar til Alþingis„ segir Þórunn Sveinbjarnardóttir, „Hér er saman kominn mjög öflugur hópur frambjóðenda sem á brýnt erindi við kjósendur í Kraganum“.

Framboðslisti Samfylkingarinnar í Reykjavík norður

1.sæti Helga Vala Helgadóttir, alþingismaður

2.sæti Jóhann Páll Jóhannsson, blaðamaður

3.sæti Dagbjört Hákonardóttir, lögfræðingur

5.sæti Ragna Sigurðardóttir, forseti UJ og læknanemi

7.sæti Ásta Guðrún Helgadóttir, ráðgjafi

8.sæti Ásgeir Beinteinsson, fyrrv. skólastjóri

9.sæti Magnea Marinósdóttir, alþjóðastjórnmálafræðingur

10.sæti Sigfús Ómar Höskuldsson, rekstrarfræðingur og þjálfari

11.sæti Sonja Björg Jóhannsdóttir, deildarstjóri í leikskóla

12.sæti Hallgrímur Helgason, rithöfundur

13.sæti Alexandra Ýr van Erven, ritari Samfylkingarinnar

15.sæti Inga Auðbjörg Straumland, formaður Siðmenntar og kaospilot

16.sæti Rúnar Geirmundsson, framkvæmdarstjóri

17.sæti Kolbrún Birna Hallgrímsdóttir, laganaemi

18.sæti Ólafur Örn Ólafsson, veitingamaður

19.sæti Sólveig Ásgrímsdóttir, sálfræðingur og formaður 60+

20.sæti Vilhjálmur Þorsteinsson, hugbúnaðarhönnuður

21.sæti Heiða Björg Hilmisdóttir, varaformaður Samfylkingarinnar

22.sæti Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrverandi forsætisráðherra

Listar Samfylkingarinnar til Alþingiskosninga nær allir klárir

Meginhlutverk Alþingis er að setja landinu lög og gæta almannahagsmuna gegn sérhagsmunaöflum. Máttur sérhagsmunaafla getur verið mikill og rödd þeirra hávær eins og sjá má á forsíðu Fréttablaðsins í dag 30 mars. Þar birtist framkvæmdarstjóri SA með þann boðskap helstan að Samkeppniseftirlitið sé ekki nægilega leiðitamt við stærstu fyrirtæki landsins. Af þeim sökum verði Alþingi að kalla eftir sérstakri stjórnsýsluúttekt á stofnuninni, en stofnunin telur ríflega 30 manns. Minna mætti það ekki vera.

Tilefni þessa neyðarkalls SA til okkar alþingismanna er sú staðreynd að Samkeppniseftirlitið, ásamt skipuðum kunnáttumanni með samruna Festi og N1 (nú Festi), hefur knúið á um að sátt sú sem fyrirtækið gerði við Samkeppniseftirlitið við samruna félaganna skuli fylgt í hvívetna.

Rannsókn Samkeppniseftirlitsins leiddi til þeirrar niðurstöðu að samruninn hefði veruleg og skaðleg áhrif á samkeppni á matvöru- og eldsneytismörkuðum. Til þess að takmarka eða koma í veg fyrir tjón á samkeppni og til hagsbóta fyrir neytendur, var gerð sérstök „sátt“ á milli Samkeppniseftirlitsins og N1 og Festi.

Samkvæmt sáttinni þarf fyrirtækið að uppfylla tiltekin skilyrði svo koma megi í veg fyrir tjón á samkeppni. Tjón sem almenningur sem verslar við fyrirtækið bæri með hærra vöruverði. Fyrirtækið hefur augljóslega ekki staðið við efni og skilyrði sáttarinnar þar sem Samkeppniseftirlitið hefur ákveðið að taka það til sérstakrar rannsóknar vegna brota á sáttinni.

Þessi ákvörðun um rannsókn stofnunarinnar er tekin á grunni þess eftirlits sem skipaður kunnáttumaður hefur sinnt. Þeim mun meiri mótþrói sem fyrirtækið sýnir því að vinna samkvæmt sáttinni þeim mun meiri þurfa afskipti kunnáttumanns að vera.

Það vekur einnig athygli að lífeyrissjóðir eiga nærri 2/3 hlutafjár í fyrirtækinu. Það er því eðlilegt að þeir séu spurðir um hvort þeir telji þessa hegðun forsvarsmanna fyrirtækisins í samræmi við markmið lífeyrissjóðanna.

Til þess að setja þetta mál í stærra samhengi að þá lætur nærri að hlutabréfaverð í Festi á skipulögðum markaði í Kauphöll hafi tvöfaldast frá því að samruninn var staðfestur árið 2018. Markmiðið um að auka virði hlutafjár hefur tekist svo um munar.

Það er sjaldgæft að hagsmunagæsla í þágu sérhagsmuna skuli birtast jafn grímulaus og með neyðarkalli framkvæmdarstjóra SA í Fréttablaðinu. Sami framkvæmdarstjóri og hefur opinberlega sagt að fátt sé mikilvægara en að verkalýðshreyfingin sýni samhug með fyrirtækjum þegar á móti blæs, svo sem í þeim heimsfaraldri sem nú gengur yfir.

Ástæða þessa neyðarkalls SA er að menn í forsvari tiltekinna stórfyrirtækja eru afar ósáttir við að lögregla markaðarins, Samkeppniseftirlitið, skuli ekki vera nægilega leiðitöm í störfum sínum gagnvart þeim.

Það verður því fróðlegt að sjá og fylgjast með framhaldi málsins. Einkum því hvort Sjálfstæðisflokkurinn muni taka undir kvartanir SA og einnig hvað aðrir stjórnmálaflokkar gera.

Þá munum við sjá hvaða stjórnmálaflokkar eru í raun að gæta almannahagsmuna eða hvort sérhagsmunagæsla endurspegli betur eðli þeirra. Það verður því afar fróðlegt að fylgjast með hvernig stjórnmálaflokkar bregðast við neyðarkalli sérhagsmunagæsluaflanna. Samfylkingin mun ekki taka þátt í ákalli SA um að veikja Samkeppniseftirlitið. Samkeppniseftirlitinu er ætlað að standa vörð um hag almennings í landinu.

Ítrekað hefur verið bent á að of sterk yfirráð fárra aðila yfir fiskveiðiauðlindinni þýði meiri völd til þeirra í þjóðfélaginu en heilbrigt getur talist og staða þeirra sé of sterk gagnvart stjórnvöldum og fjölmiðlum. Völd þeirra og áhrif geti orðið skaðleg og áhrif þeirra á ákvarðanir í stjórnkerfinu og á vettvangi stjórnmála geti unnið gegn almannahag. 

Samþjöppun kemur í veg fyrir samkeppni og hamlar nauðsynlegri endurnýjun. Tilfærsla milli byggða getur skaðað sveitarfélög og tilfærsla milli útgerðarflokka getur leitt til þess að minni útgerðir fara halloka.

Mikil samþjöppun hefur átt sér stað í sjávarútvegi hér á landi á undanförnum áratugum. Tíu  stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu útgerðirnar ráða yfir meira en 70% kvótans. Ofan á þetta bætist svo eignarhald þessara útgerðarisa í öðrum útgerðum. Stór útgerðarfyrirtæki hér á landi eru í raun rekin sameiginlega og hafa samráð um veiðar, vinnslu og sölu afurða.

Það var þann 12. nóvember 2019 að rannsóknarblaðamennska Kveiks, Stundarinnar, Al Jazeera og Wikileaks var opinberuð um starfsemi Samherja í Namibíu. Umfjöllunin var ítarleg og studd með gögnum um mútugreiðslur, skattsvik og peningaþvætti. 

Með umfjölluninni var dregin upp dökk mynd af starfsemi Samherja, sem er eitt stærsta fyrirtækið á Íslandi og hefur hagnast um meira en 100 milljarða á innan við áratug og teygir arma sína inn í fjölmarga aðra geira en fiskvinnslu á Íslandi.

Tæpu hálfu ári seinna ákveða Samherjahjón að greiða börnum sínum arf, fyrirfram. Sagt er að verðmætið sé um 70 milljarðar króna. Það er há upphæð sem foreldrar ákveða að færa börnum sínum. Auður sem hefur orðið til vegna þess að eigendur Samherja hafa haft aðgang að sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar.

Auðlindarentan af fiskveiðiauðlindinni hefur runnið nær óskipt í vasa úrgerðarmanna á Íslandi. Renta sem ætti að renna í ríkissjóð og sveitarsjóði og þaðan til allra barna og velferðarkerfisins, rennur í vasa útgerðarmanna og þaðan beint til barna þeirra.

„Bölvun auðlindanna“ er þekkt hugtak í hagfræði. Spilling er böl sem getur oft verið fylgifiskur skjótfengins gróða sem miklar náttúruauðlindir geta skapað.  Ísland býr yfir ríkulegum sjávarauðlindum og þessi bölvun vofir yfir okkur líkt og Namibíu.

Einn okkar besti rannsóknarblaðamaður Helgi Seljan, vann að fréttaskýringaþætti Kveiks um Samherjaskjölin. Samherji ræðst að starfsheiðri fréttamannsins með áróðri sem fyrirtækið dreifir um netið. Fyrirtækið nýtir mikla fjármuni og sterka stöðu til að sýna okkur hinum að það borgi sig ekki að gagnrýna eigendur þess. Vegna þess að þeir hafa stöðu og efni á að þagga niður í okkur.

Greinin birtist í Morgunblaðinu 27. apríl.

Ef spár ganga eftir verða um tíu þúsund manns án atvinnu hér á landi eftir fimm ár. Í stað þess að útfæra frekari aðgerðir til að fleyta fólki, fyrirtækjum og hagkerfinu í heild í gegnum efnahagsvandann leggur ríkisstjórnin ofuráherslu á að miða við ákveðið skuldahlutfall árið 2025 með tilheyrandi niðurskurði á ríkisútgjöldum.

Auk þessarar fjármálareglu sem ríkisstjórnin hefur sett sér sjálf eiga fjármálareglur laga um opinber fjármál að taka gildi árið 2026. Öll önnur ríki sem við viljum bera okkur saman við hafa vikið fjármálareglum til hliðar nú á óvissutímum og hafa ekki sett sér nýjar líkt og ríkisstjórnin íslenska hefur gert í miðri efnahagslægðinni.

Fjármálaráð, sem hefur það lögbundna hlutverk að skrifa álitsgerð um fjármálaáætlanir sem ríkisstjórnir leggja fram, hefur uppi varnaðarorð um þetta í álitsgerð sinni um fjármálaáætlunina fyrir árin 2022-2026. Ráðið bendir réttilega á að bæði afkomureglan og skuldalækkunarreglan í lögum um opinber fjármál, geti orðið stór biti að kyngja eftir viðlíka efnahagshremmingar og nú er tekist á við. Skuldalækkunin verði mest íþyngjandi á fyrsta ári skuldalækkunarinnar á sama tíma og enn gæti áhrifa faraldursins í efnahagslífinu.

Og þrátt fyrir stöðvun vaxtar skuldahlutfallsins árið 2025 verði afkoman engu að síður neikvæð um 1,5% af vergri landsframleiðslu það ár og einnig árið 2026. Þannig sé fyrirséð að afkomureglan í lögunum verði íþyngjandi við gildistöku hennar á nýjan leik.

Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að niðurskurður og skattahækkanir hefjist árið 2023, þegar spáð er 6 - 7% atvinnuleysi. Ábyrga leiðin, leiðin sem við í Samfylkingunni viljum fara, snýst um að beita ekki of hörðum aðgerðum of snemma. Við viljum veita svigrúm og skapa frið um hvernig eigi að skipta tekjum og afla þeirra. Dreifa byrðunum sem koma mjög ójafnt niður og allir sjá hverjir bera, þó stjórnarflokkarnir vilji loka augunum fyrir því.

Fjármálaráð bendir á að fyrir COVID hafi fjármálaáætlanir sýnt svigrúm til nýrra verkefna upp á um 2% af landsframleiðslu á ári. Nú boðar ríkisstjórnin aðgerðir frá árinu 2023 sem ná yfir allt þetta svigrúm. Og þegar fjármálareglurnar koma líka til framkvæmda árið 2026 kalla þær á enn frekari niðurskurð á ríkisútgjöldum. Mikilvægir innviðir munu líða fyrir slíka hagstjórn í langan tíma með tilheyrandi kostnaði. Innviðaskuldir munu hlaðast upp ef áætlanir ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga, hvort sem er i vega- og flutningskerfum eða í heilbrigðis- og velferðarkerfinu.

Við í Samfylkingunni munum leggja til að gerðar verði breytingar á fjármálaáætluninni til að forða þeim skaða sem stefna ríkisstjórnarinnar ber með sér, nái hún fram að ganga. Að tekið verði tillit til umsvifa í hagkerfinu þegar ákvörðun um skuldaviðmið verður tekin. Ekki verði einungis miðað við ákveðið ártal í þeim efnum, líkt og ríkisstjórnin leggur til í skammsýni sinni.

Hitt er ljóst að með fjármálaáætluninni til næstu fimm ára hefur ríkisstjórnin markað sér stefnu fyrir næsta kjörtímabil haldi hún velli að loknum kosningum í september. Stjórnarflokkarnir munu að óbreyttu samþykkja stefnu niðurskurðar og ójafnaðar fyrir þinglok í vor.

Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára er megináherslan á að stöðva hlutfallslegan vöxt skuldasöfnunar en minni metnaður lagður í arðbærar fjárfestingar, opinbera þjónustu, öflugri almannatryggingar og stuðning við fólk sem misst hefur vinnuna.

Eins og flestir vita hefur Ís­land, á­samt Noregi, verið í sam­floti við Evrópu­sam­bandið um inn­kaup á bólu­efni fyrir CO­VID-19. Sitt sýnist hverjum um það og satt best að segja hefur gengið hægar að bólu­setja á því svæði en til dæmis í Bret­landi og Banda­ríkjum, að ekki sé talað um Ísrael, sem keyrði af öllu afli á Pfizer lyfja­fyrir­tækið til að fá bólu­efni fyrir alla lands­menn á undan öllum öðrum. Þrátt fyrir þetta hefur í­trekað komið fram í máli ráða­manna hér á landi að á­kvörðunin að vera í sam­floti við Evrópu­sam­bandið hafi verið rétt á­kvörðun og að Ís­landi hefði ekki verið betur borgið ef það hefði verið eitt á báti að semja um kaup á bólu­efni. Það er lík­lega rétt á­lyktað. Bólu­efnið mun koma og for­ystu­menn sam­bandsins fylgja hags­munum þess – og okkar – eftir af miklum þunga.

Evrópu­sam­bandið er dæmi um að mörg smá­ríki geta komið saman og náð sem heild mun meiri slag­krafti á al­þjóð­legum vett­vangi en þau gætu upp á eigin spýtur. Að sama skapi eru stærri ríkin, sem taka þátt í sam­starfinu, bundin af sam­skipta­reglum þess og geta síður farið sínu fram eftir eigin geð­þótta og án til­lits til smærri ríkjanna. Og afl þeirra verður afl smáu ríkjanna einnig.

Þetta er einn af mestu kostum Evrópu­sam­bandsins. Álfa, sem áður var vett­vangur hrylli­legustu stríðs­á­taka sem mann­kynið hefur farið í gegnum, hefur verið býsna frið­sam­legur staður síðustu 75 árin eða svo. Hér hefur verið gott að búa.

Ís­land sótti um aðild að Evrópu­sam­bandinu 2009. Það ferli rann út í sandinn þar sem um það var engin eining innan ríkis­stjórnarinnar sem leiddi það. Eftir kosningar 2013 tók svo við ríkis­stjórn sem var al­farið á móti aðild að Evrópu­sam­bandinu og við­búið að sú ríkis­stjórn drægi sig út úr aðildar­ferlinu. Síðan tók við hið ó­trú­lega Brexit ferli, sem tröll­reið öllum frétta­tímum áður en kórónu­veirufar­aldurinn yfir­tók allt. Og nú er helsta við­skipta­land Ís­lands, Bret­land, gengið úr Evrópu­sam­bandinu, með miklum harm­kvælum þó.

Það má því kannski segja að undan­farin ár hafi ekki verið aug­ljós tími til taka um­ræðuna um að endur­vekja um­sókn um aðild að Evrópu­sam­bandinu. En af hverju eigum við þá að vera að nefna þetta mál? Eru ein­hver rök eftir fyrir því að Ís­land taki skrefið til fulls og gangi í Evrópu­sam­bandið? Erum við ekki bara í býsna góðri stöðu á hliðar­línunni í EES-sam­starfinu?

Því er til að svara að aðildar­spurningin verður ekki út­kljáð með vísan í dægur­mál. Hún er lang­tíma­mál. Þetta er spurning um hvar Ís­land, sem full­valda ríki, vill stað­setja sig í heiminum. Eigum við að vera hálf­gildings aðili að Evrópu­sam­bandinu, eins og við erum í dag, eða eigum við að vera full­gildur þátt­takandi í á­kvörðunum þess.

Við erum bundin af á­kvörðunum Evrópu­sam­bandsins í mörgum veiga­miklum mála­flokkum og erum þátt­tak­endur í flestum sam­starfs­verk­efnum þess án þess að sitja við borðið þar sem á­kvarðanirnar eru teknar. Þetta kallast lýð­ræðis­halli og er verri í EES-ríkjunum Ís­landi, Noregi og Liechten­stein heldur en í Evrópu­sam­bandinu sjálfu. Það er for­ystu­fólk sem kosið er og skipað til verka af borgurum Evrópu­sam­bandsins sem tekur á­kvarðanir sem varða okkur hér á landi miklu.

Eins er evru­spurningin enn­þá vakandi. Sú spurning er líka lang­tíma­spurning. Til langs tíma er lík­legt að það væri Ís­landi hag­fellt að taka upp evru sem gjald­miðil, þar sem það felst mikill kostnaður í því að halda úti minnstu mynt í heimi, sér­stak­lega fyrir heimilin í landinu, sem reglu­lega fá að finna fyrir hinum kröppu sveif lum sem ör­myntin veldur í kaup­mætti og efna­hags­lífi. Að auki má nefna ýmiss konar inn­viða- og byggða­styrki innan Evrópu­sam­bandsins sem Ís­land gæti fengið að­gang að sem harð­býlt jaðar­svæði og sem voru í undir­búningi í aðildar­ferlinu 2009-13. Og það er ekki eins og veiti ekki af því að stór­bæta vega­kerfið og styrkja lands­byggðirnar hér á landi.

En helsti á­vinningurinn til langs tíma felst í því að full­gildur aðili að sam­fé­lagi þeirra þjóða, sem við eigum mesta sam­leið með, til að takast með þeim sem jafningjar á við þær hnatt­rænu á­skoranir sem fram undan eru. Að búa við það skjól sem þessi stærsti og öflugasti sam­eigin­legi vett­vangur ríkja heimsins veitir. Þar er lofts­lags­váin auð­vitað mest að­kallandi um þessar mundir, en Evrópu­sam­bandið er í for­ystu á heims­vísu þegar kemur að við­brögðum við henni. Og þegar kemur að helstu gildum á al­þjóð­legum vett­vangi um lýð­ræði, al­þjóð­legt sam­starf, þróunar­að­stoð og mann­réttindi, þá fara gildi Evrópu­sam­bandsins og Ís­lands al­ger­lega saman.

Ís­land hefur tengst Evrópu­sam­bandinu æ nánari böndum undan­farna ára­tugi. Við erum innan sam­eigin­lega markaðarins og njótum kosta fjór­frelsisins. Við erum innan ytri landa­mæra Evrópu­sam­bandsins (Schen­gen) og tökum fullan þátt í því merka sam­starfi. Við erum á kafi í rann­sóknar- og vísinda­sam­starfi sam­bandsins og við völdum að vera sam­ferða í bar­áttunni við hina nýju ógn, CO­VID-19, þegar við stóðum frammi fyrir spurningunni þar um. Í flestum málum al­þjóð­lega hefur Ís­land kosið að haga sér eins og Evrópu­sam­bands­ríki. En svarið við spurningunni „er Ís­land Evrópu­sam­bands­ríki?“ er „nei, en …“.

Það er kominn tími til, eftir aldar­fjórðung sem aktífur auka­aðili að sam­bandinu, að skrefið inn í það sé tekið til fulls.

Greinin birtist í Fréttablaðinu 25. mars.

Evrópu­sam­bandið er dæmi um að mörg smá­ríki geta komið saman og náð sem heild mun meiri slag­krafti á al­þjóð­legum vett­vangi en þau gætu upp á eigin spýtur.

Það mynd­að­ist gat á þjóð­ar­reikn­ingnum í fyrra út af COVID en við reynum að halda dampi. Fyrir því er tekið lán. Mikil ánægja var með mögu­leika Seðla­bank­ans að lækka vexti í kreppu, ekki hækka eins og síð­ast og svo oft áður. Af hverju var það hægt? Vegna þess að krónan var ekki í frjálsu falli og verð­bólga því hóf­leg. Krónan veikt­ist nefni­lega „að­eins“ um 11% í fyrra.

Við sitjum á 800 millj­arða króna gjald­eyr­is­vara­forða, stríðskist­unni okkar sem við söfn­uðum í þegar ferða­þjón­ustan var í blóma. Þegar áfallið dundi á ferða­þjón­ust­unni var þarna sjóð­ur, m.a. fyrir til­stuðlan grein­ar­inn­ar, sem við gátum sótt í til að halda aftur af hraðri veik­ingu krón­unnar í fyrra.

Ásamt því að stýra söfnun í gjald­eyr­is­vara­forða var fyrrum seðla­banka­stjóri drif­kraft­ur­inn á bak við reglur um tak­mark­anir á inn­flæði erlends fjár­magns til lands­ins. Á þessum árum mæld­ist mun meiri hag­vöxt­ur, mun minna atvinnu­leysi og mun meiri launa­vöxtur hér en í lönd­unum í kringum okk­ur. Hit­inn var mik­ill í hag­kerf­inu. Heit­ara hag­kerfi, hærri vext­ir. Þetta hefur verið helsta rétt­læt­ing þess að ríg­halda í sjálf­stæðan gjald­mið­il; að þannig höfum við stjórn á vaxta­stigi inn­an­lands.

Munur á vaxta­stigi hér og erlendis laðar aftur á móti að „heitt fjár­magn“. Pen­ing sem stoppar stutt, kemur inn í háa ávöxtun en fer um leið og aðstæður breyt­ast. Svona fjár­magns­flæði felldi krón­una árið 2008. Ákveðið var að setja á höft á skamm­tíma fjár­magnsinn­flæði 2016 til að koma í veg fyrir að ójafn­vægi myndi skap­ast á ný – hér var heitt hag­kerfi, háir vext­ir. Þessi aðgerð var gagn­rýnd, sér­stak­lega af öflum í fjár­mála­geir­anum og ein­staka hags­muna­að­ilum í við­skipta­líf­inu.

Ásamt gjald­eyr­is­forð­anum er þessi aðgerð hins vegar ein stærsta ástæðan fyrir því að krónan veikt­ist „að­eins“ um 11% í fyrra. Hér var ekki mikið erlent fjár­magn sem hljóp út. Það litla sem var til staðar fór að miklu leyti þegar gjald­eyr­is­tekj­urnar hurfu tíma­bundið af sjón­ar­svið­inu. Staðan á gjald­miðl­inum okkar væri lík­lega enn verri ef ekki hefði verið gripið til þess­ara ráð­staf­ana árin fyrir COVID.

Sjálf­stæði í pen­inga­mál­um, getan til að setja eigin vaxta­stig – um það hefur krónu­um­ræðan svo oft snú­ist. Að þegar loks­ins yrði hægt að lækka hér vexti gæti rík­is­sjóður tekið lang­tíma­lán á lágum vöxtum eins og Banda­ríkin og Evr­ópu­löndin gera þessa dag­ana. Aust­ur­ríska ríkið gaf út 100 ára bréf á 0,88% vöxtum í fyrra. En það hafa ekki margir viljað kaupa rík­is­skuldir til langs tíma í íslenskum krónum á lágum vöxtum síð­ast­liðið ár. Eft­ir­spurnin er tak­mörkuð eftir íslenskum krón­um. Líf­eyr­is­sjóðir lands­ins, í eigu okkar allra, eru stærstu fjár­magns­eig­end­urnir í land­inu en fyrir þá eru langar rík­is­skuldir í íslenskum krónum á lágum vöxtum ekki ákjós­an­legur val­kost­ur.

Rík­is­sjóður hefur því und­an­farið ár gripið til þess að fjár­magna sig á víxl­um, eins árs bréfum og undir lok árs­ins á tveggja ára bréf­um. Bank­arnir hafa verið stærstu kaup­endur þeirra bréfa og raunar má rekja meiri­hluta keyptrar útgáfu rík­is­sjóðs í krónum til bank­anna. Krónu­skuldir rík­is­sjóðs virð­ast vera góður staður til að geyma pen­inga í skamman tíma. Lágir vextir sem rík­is­sjóður greiðir nú er því skamm­tíma­staða. Lít­ill hluti af nýjum skuldum rík­is­sjóðs er á lágum vöxtum til langs tíma.

En stærsta lán­takan í þessu ástandi hefur falist í því að sækja meira fé til að verja krón­una. Á vöxtum sem eru ákvarð­aðir af erlendum seðla­banka, ekki þeim íslenska. Rík­is­stjórnin í sam­starfi við Seðla­bank­ann hefur bætt enn við varn­ar­garð­inn um gjald­mið­il­inn með 117 millj­arða króna erlendu láni sem tekið var í jan­úar – þetta er ekk­ert annað en við­bót­ar­veð fyrir krón­una. Rík­is­sjóður fékk lán hjá erlendum fjár­festum ekki í krón­um, heldur í erlendum gjald­eyri. Frá því að COVID hófst hefur erlend lán­taka numið 200 millj­örðum króna. Það er meira en öll hrein lán­taka rík­is­sjóðs á tíma­bil­inu í krón­um. Umtals­verð umfram eft­ir­spurn var eftir þessum skuldum – enda í evr­um. Þessi lán­taka fer bein­ustu leið í forð­ann. Lán á núll pró­sent vöxtum sem liggur svo á nei­kvæðum vöxtum á banka­bók erlendis og bíður örlaga sinna í bar­áttu fyrir krón­una.

Aðal­á­stæðan fyrir því að ekki fór verr fyrir krón­unni í fyrra er sú að hér var sjálf­stæða gjald­miðl­inum stýrt af mjög mik­illi festu – það þurfti höft og risa­gjald­eyr­is­forða, og enn meiri gjald­eyr­is­forða með erlendri lán­töku. Meðan krónan er gjald­mið­ill Íslands er slíkur varn­ar­garður nauð­syn­legur og brýnt að settar séu fyr­ir­sjá­an­legar leik­reglur og skýrar laga­heim­ildir um beit­ingu þess­ara stýri­tækja. En eftir því sem varn­ar­garð­ur­inn stækkar hlýtur að leita á okkur spurn­ing­in: er þetta ekki að verða óþarf­lega flók­ið?

Höf­undur er hag­fræð­ingur og þing­fram­bjóð­andi Sam­fylk­ing­ar­inn­ar.  Greinin britist fyrst í Kjarnanum 18. mars. 

Áður en að Kórónuveiran skall á voru þau búin að gera Fjármálaeftirlitið að deild í Seðlabankanum og í kjölfarið tóku þau til við að veikja Samkeppniseftirlitið. Við þingmenn Samfylkingarinnar mótmæltum hvoru tveggja og náðum fram umbótum þó að eftir standi breytingar sem ástæða er til að hafa áhyggjur af og þarfnast endurmats hið fyrsta.

Og nú síðast ræðst ríkisstjórnin til atlögu við neytendur. Til stendur að gera Neytendastofu að örstofnun með lagasetningu þann 16. mars. Flutt eru verkefni frá stofnuninni og gefin óljós skilaboð í greinargerð frumvarpsins um að leggja eigi Neytendastofu að fullu niður. Engin vönduð rannsókn eða greining fór fram á neytendamálum eða verkefnum Neytendastofu áður en frumvarpið var lagt fram. Engin hlutlaus úttekt fór fram á starfsemi Neytendastofu eða flutningi verkefna. Íslenskir neytendur hafa löngum verið í veikri stöðu vegna yfirburðastöðu framleiðenda og seljenda vöru og þjónustu og væri full ástæða til að styrkja stöðu þeirra í stað þess að veikja hana.

Hin norrænu ríkin eru með öfluga neytendavernd og mættu stjórnvöld líta þangað eftir fyrirmyndum og skoða vel kosti og galla embættis Umboðsmanns neytenda sem hefur valdheimildir. Neytendaréttarsvið gæti verið undir slíku embætti svo dæmi sé tekið en það svið er það eina sem eftir stendur sem verkefni Neytendastofu. Lögin sem samþykkt voru 16. mars verða til þess m.a. að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun mun sinna verkefnum sem eru mörg stór og ólík og með þeim lítil samlegð. Stofnunin veitir húsnæðislán, hefur umsjón með framkvæmd löggildingareftirlits með mælitækjum fyrirtækja og hefur eftirlit með leikföngum og snuðum svo dæmi séu tekin. Stefna stjórnvalda virðist vera að skera niður fjármuni til neytendamála og fækka stofnunum, allt í nafni hagræðingar. Tilfærslunum fylgir augljós hætta á að neytendamálin tvístrist um kerfið og eftirlitið minnki með tilheyrandi skaða fyrir neytendur.

Og áfram skal haldið. Á dagskrá Alþingis á þriðjudaginn 23. mars, er frumvarp um að leggja embætti skattrannsóknarstjóra niður sem sjálfstæða stofnun og gera skattrannsóknir að deild hjá Skattinum.

Til að vinna gegn skattaundanskotum höfum við í Samfylkingunni talað fyrir eflingu skattrannsókna og auknu sjálfstæði skattrannsóknarstjóra. Slíkt mundi skila sér margfalt til baka í auknum skatttekjum. Þegar stór og flókin mál koma upp, líkt og rannsókn á Panamaskjölunum og fjárfestingarleið Seðlabankans hefur embættið liðið fyrir fjárskort og manneklu. Ein leið til að halda embætti niðri er fjársvelti, önnur leið er hreinlega að leggja embættið niður eins og núverandi ríkisstjórn vill gera. Með frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar í þá veru að sekta í stað þess að ákæra í leiri málum. Með því er verið að milda til muna mat á alvarleika brota og gera refsilaus brot gegn skattalögum sem nú sæta refsingum. Og rökin virðast vera að afkastageta hjá ákæruvaldi sé ekki nægileg. Þau rök duga alls ekki fyrir slíkum breytingum.

Í meira en aldarfjórðung hefur reglulega verið vakin athygli á nauðsyn þess að uppræta augljósan tvíverknað í rannsókn á skattsvikum og efnahagsbrotum og útgáfu ákæra á því sviði, jafnt í þingmálum sem og mörgum skýrslum og greiningum. Fyrirkomulagið hér á landi er seinvirkt og kostnaðarsamt og hvorki hinu opinbera né sakborningum í hag. Með löngum málsmeðferðartíma vex auk þess hættan á að réttarspjöll verði sem leiði til mildari dóma en ella eða jafnvel sýknu eins og dæmi eru um.

Í stað þess að sameina embætti skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra væri mun árangurríkara og skilvirkara í alvarlegum skattalagabrotum, að efla skattrannsóknir og veita skattrannsóknarstjóra ákæruvald í þeim málum sem embættið rannsakar. Þannig mætti koma í veg fyrir tvíverknað, stuðla að styttri málsmeðferðartíma og skapa um leið betri samfellu í rannsókn alvarlegra skattalagabrota.

Sakamál vegna skattalagabrota krefjast sérþekkingar og sérhæfingar, bæði hvað varðar rannsóknir og saksókn. Það stuðlar að skilvirkni að einn og sami aðilinn annist hvort tveggja. Slík tilhögun er þekkt í öðrum löndum, þar á meðal í Þýskalandi.

Ógjörningur er að koma auga á hvernig hagur almennings er varinn með því að draga tennurnar úr skattrannsóknum hér á landi. Hver græðir á því?

Eitt af einkennum hægristjórna er að ráðast að eftirlitsstofnunum og veikja þá aðila sem standa vörð um almannahag með öllum ráðum. Núverandi ríkisstjórn er þar engin undantekning.

Leit um „��"

3340 niðurstöður fundust við leit að „��"

Póstlisti Samfylkingarinnar

Samfylkingin

Flokkurinn

Flýtileiðir

Um Samfylkinguna

Vertu í bandi:

Leit um „���������������������������"

3340 niðurstöður fundust við leit að „���������������������������"